Yer kürəsində baş verən təbii hadisələr bəşəriyyət tarixinin bütün mərhələlərində insanların həyatına ciddi təsir göstərib. Zəlzələlər, vulkan püskürmələri, sel və daşqınlar, quraqlıq, torpaq sürüşmələri, qasırğalar və digər təbii proseslər ayrı-ayrı regionlarda böyük itkilərlə nəticələnib. Mütəxəssislər vurğulayırlar ki, bu cür hadisələr yalnız yaşayış məntəqələrinə və iqtisadi infrastruktura ziyan vurmur, eyni zamanda təbii ekosistemlərə və su ehtiyatlarına da ağır təsir göstərir.
Bəzi insanlar təbii fəlakətləri gözlənilməz və idarəolunmaz hadisələr kimi qiymətləndirsələr də, alimlərin fikrincə, onların əksəriyyəti Yer qabığında və atmosferdə baş verən mürəkkəb geoloji və iqlim prosesləri ilə bağlıdır. Tarixi araşdırmalar göstərir ki, planet müxtəlif dövrlərdə həm istiləşmə, həm də soyuma mərhələlərindən keçib. Müasir dövrdə isə qlobal iqlim dəyişiklikləri təbii fəlakətlərin intensivliyinin artmasına təsir edən əsas amillərdən biri kimi göstərilir.
Dünyada artan təbii fəlakətlər
Son onilliklərdə dünyanın müxtəlif bölgələrində baş verən güclü daşqınlar, meşə yanğınları, zəlzələlər və tropik qasırğalar daha geniş miqyas almağa başlayıb. Ekoloqlar qeyd edirlər ki, iqlim dəyişiklikləri nəticəsində atmosferdə temperaturun yüksəlməsi leysan yağışların sayını artırır, çayların məcrasından çıxmasına və geniş ərazilərin su altında qalmasına səbəb olur.
Bununla yanaşı, seysmik baxımdan aktiv zonalarda qeydə alınan güclü zəlzələlər də su ehtiyatları üçün ciddi risk yaradır. Çünki təbii fəlakətlər yalnız müəyyən bir əraziyə deyil, bütövlükdə regionun ekoloji sisteminə təsir edir.
Gəncə zəlzələsi və Göygölün yaranması
Azərbaycan tarixində təbiətin coğrafiyasını dəyişdirən ən mühüm hadisələrdən biri 1139-cu ildə baş verən Gəncə zəlzələsi hesab olunur. Həmin güclü zəlzələ zamanı Kəpəz dağının bir hissəsi uçaraq Ağsu çayının qarşısını kəsib və nəticədə Göygöl yaranıb.
Bu hadisə bir daha göstərir ki, zəlzələlər təkcə dağıdıcı qüvvə deyil, eyni zamanda təbii landşaftların dəyişməsinə səbəb olan amildir. Alimlər bildirirlər ki, dünyanın müxtəlif bölgələrində də buna bənzər geoloji dəyişikliklər müşahidə olunub.
Kapadokya və vulkanik proseslər
Türkiyənin Nevşehir bölgəsində yerləşən Kapadokya təbii proseslərin formalaşdırdığı ən maraqlı məkanlardan biri hesab olunur. Min illər əvvəl baş verən vulkan püskürmələri və kül qatlarının eroziyası nəticəsində burada qeyri-adi relyef formaları yaranıb.
Hazırda Kapadokya dünyanın ən məşhur turizm məkanlarından biridir. Mütəxəssislər qeyd edirlər ki, vulkanik fəaliyyət qısa müddətdə dağıdıcı təsir göstərsə də, uzun müddətdə təbiətdə tamamilə yeni coğrafi formaların meydana çıxmasına səbəb ola bilir.
Zəlzələlərin su ehtiyatlarına təsiri
Ekspertlərin fikrincə, su mənbələrinə ən ciddi təsir göstərən təbii hadisələrdən biri zəlzələlərdir. Güclü yeraltı təkanlar çayların istiqamətini dəyişə, yeraltı su laylarını poza və hətta bəzi bulaqların qurumasına səbəb ola bilər.
Seysmik aktiv ərazilərdə yerləşən iri su anbarları isə xüsusi risk zonası hesab olunur. Əgər güclü zəlzələ nəticəsində bəndlər zədələnsə, milyonlarla kubmetr su ətrafa yayılaraq böyük daşqınlara səbəb ola bilər. Bu isə bir təbii hadisənin digər fəlakəti tetikləmesi deməkdir.
Daşqınlar və su hövzələrinin çirklənməsi
Güclü yağışlar və sel hadisələri zamanı çaylarda suyun səviyyəsi sürətlə yüksəlir və daşqınlar baş verir. Belə hallarda su öz yolunda olan məişət tullantılarını, kimyəvi maddələri və müxtəlif çirkabları çaylara və göllərə daşıyır.
Ekoloqlar bildirirlər ki, xüsusilə sənaye zonalarına yaxın ərazilərdə baş verən daşqınlar daha təhlükəlidir. Çünki həmin ərazilərdəki zəhərli tullantılar və ağır metal tərkibli maddələr su hövzələrinə qarışaraq ekoloji vəziyyəti daha da pisləşdirir.
Bu proses yalnız təbiət üçün deyil, insan sağlamlığı baxımından da ciddi təhlükə hesab olunur. Çirkli su infeksion xəstəliklərin yayılmasına səbəb ola bilər.
Ağır metalların yaratdığı risklər
Mütəxəssislər qeyd edirlər ki, təbii fəlakətlər zamanı suya qarışan ən təhlükəli maddələrdən biri ağır metallardır. Qurğuşun, civə və digər toksik elementlər suyun tərkibini dəyişərək onu istifadəyə yararsız hala gətirir.
Belə suların istifadəsi insanlarda zəhərlənmə, böyrək və qaraciyər xəstəlikləri, sinir sistemi problemləri və digər ağır fəsadlar yarada bilər. Bundan əlavə, çirklənmiş su hövzələrində yaşayan canlıların da kütləvi şəkildə məhv olması müşahidə edilir.
Ekspertlər hesab edirlər ki, suyun kimyəvi balansında baş verən kiçik dəyişiklik belə bütöv ekosistemin pozulmasına gətirib çıxara bilər.
Quruyan bulaqlar və yox olan su mənbələri
Müşahidələr göstərir ki, bəzi güclü zəlzələlərdən sonra təbii bulaqların quruması halları qeydə alınır. Seysmoloqlar bunu yeraltı qatlarda baş verən qırılma və yerdəyişmələrlə izah edirlər.
Yeraltı süxurların mövqeyi dəyişdikdə suyun hərəkət istiqaməti də dəyişir və nəticədə bəzi bulaqlar tamamilə yox olur. Bəzi hallarda isə əksinə, yeni su mənbələri meydana çıxır.
Bu proseslər təbii fəlakətlərin yalnız yerüstü infrastruktura deyil, yeraltı hidroloji sistemlərə də ciddi təsir etdiyini göstərir.
Türkiyədə Asi çayının yer dəyişməsi
2023-cü ilin 6 fevral tarixində Türkiyədə baş verən və “əsrin fəlakəti” adlandırılan güclü zəlzələlər təbiətdə də mühüm dəyişikliklər yaratdı. Hatay bölgəsində yerləşən Asi çayının yatağında dəyişiklik qeydə alındı.
Mütəxəssislərin məlumatına görə, yeraltı təkanların təsiri nəticəsində çayın istiqaməti dəyişərək bir neçə metr yerini dəyişib. Alimlər bunu təbii fəlakətlərin su sistemlərinə təsirinin ən real nümunələrindən biri kimi qiymətləndirirlər.
Kanalizasiya sularının qarışması təhlükəsi
Təbii fəlakətlər zamanı yaranan ən böyük risklərdən biri də kanalizasiya və çirkab suların içməli su mənbələrinə qarışmasıdır. Sel və daşqınlar kanalizasiya xətlərini sıradan çıxardıqda çirkli sular içməli su anbarlarına daxil ola bilir.
Belə hallarda əhali arasında bağırsaq infeksiyaları, bakterial xəstəliklər və müxtəlif epidemioloji problemlər sürətlə yayılır. Xüsusilə fövqəladə hallarda su təhlükəsizliyinin təmin olunması əsas prioritet məsələlərdən biri hesab edilir.
Qabaqlayıcı tədbirlərin əhəmiyyəti
Ekspertlər vurğulayırlar ki, təbii fəlakətlərin qarşısını tam almaq mümkün deyil. Lakin qabaqlayıcı tədbirlər vasitəsilə onların yaratdığı zərəri minimuma endirmək mümkündür.
Bu baxımdan su bəndlərinin təhlükəsizlik sistemlərinin gücləndirilməsi, riskli ərazilərdə monitorinqlərin aparılması və kanalizasiya infrastrukturunun yenilənməsi vacib hesab olunur. Eyni zamanda fövqəladə vəziyyətlər üçün alternativ içməli su ehtiyatlarının yaradılması da mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Su mənbələrinin qorunması strateji məsələdir
Mütəxəssislər hesab edirlər ki, su ehtiyatlarının qorunması təkcə ekoloji məsələ deyil, həm də milli təhlükəsizlik və insan sağlamlığı baxımından strateji əhəmiyyət daşıyır.
Çünki təmiz su insanların həyatı, kənd təsərrüfatının inkişafı, sənaye fəaliyyəti və ümumilikdə ekosistemin davamlılığı üçün əsas şərtlərdən biridir. Bu səbəbdən də texnologiya nə qədər inkişaf etsə belə, su mənbələrinin qorunması gələcəkdə də dünyanın ən vacib problemlərindən biri olaraq qalacaq.
Qeyd: Yazı “Rəvan” Gəncliyə Dəstək İctimai Birliyi Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin maliyyə yardımı ilə həyata keçirdiyi “Gənclər arasında sudan qənaətlə istifadənin təşviqi” layihəsi çərçivəsində hazırlanıb. Əks olunan fikir və mülahizələr müəllifə aiddir və Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin rəsmi mövqeyini əks etdirməyə bilər.