Heftelik.az Səməd Vurğunun ev-muzeyinin direktoru, pianoçu Vurğun Vəkilovun APA-ya müsahibəsini təqdim edir
Metronun “Sahil” stansiyasından çıxıb saata baxdım. Hələ vaxt var idi deyə, qərara gəldim ki, tələsməyim. Binaların və ağacların kölgəsində günəşlə gizlənpaç oynaya-oynaya Səməd Vurğunun ev-muzeyinə tərəf addımladım. “Görəsən, Səməd Vurğun nə vaxtsa bu yollarla evinə gedəndə burada ağaclar, binalar, yollar necə idi?”, – düşündüm. Beynimdəki müxtəlif sualların müşayiəti ilə gəlib muzeyin qarşısına çatdım.
Söhbətimiz müsahibimizin ulu babası Səməd Vurğunun vaxtilə yaşadığı evdə muzey direktoru üçün sonradan hazırlanmış kabinetdə başladı…
“Musiqiçi xaricdə təhsili alanda, elə bil türməyə düşür”
– Səməd Vurğun ömrünün hansı illərində bu evdə yaşayıb?
– Son iki il – 1954-cü ildən 1956-cı ilə qədər burada yaşayıb. Əvvəl yaşadığı evə isə muzeydən bir neçə dəqiqəlik məsafə var. Həmin küçə əvvəllər Fioletovun adını daşıyırdı. Ora buradan kiçik idi. Əslində, Səməd Vurğuna bu mənzillə bərabər Rəssamlar İttifaqının binasının hansısa mərtəbəsini təklif ediblərmiş. Orada da bir mərtəbədə 15-dən çox otaq var imiş. Yoldaşı Xavər xanım deyib ki, o otaqları yığışdırmaq var (gülür).
– Bura uşaqları ilə birlikdə köçmüşdü?
– Təbii ki, ailəsi ilə birlikdə köçmüşdü. Bura köçəndə Yusifin 19, Aybənizin 17, Vaqifin 15 yaşı olub.
– Ailəsi nə vaxta qədər burada yaşayıb?
– Ev muzeyə çevrilənə qədər. Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə muzey yaradılması barədə qərar qəbul olunanda o bütün ailə üzvlərinə mənzil verdi.
– Bu iş musiqiçi kimi yaradıcılığınıza mane olmur?
– Bəxtim gətirib ki, iş yerində yaradıcılıqla məşğul ola bilirəm. Qonaq otağındakı pianonu gördünüz. Düzdür, “Bechstein” firması ilə əlaqə saxlayıram ki, pianonun dəqiq buraxılış ilini öyrənim. Üzərində 1889-cu il qeyd olunub. O aləti Səməd Vurğun alıbmış. Çünki oğlu Vaqif həm də pianoçu idi. Köhnə evdə Üzeyir Hacıbəyli, Qara Qarayev, Fikrət Əmirov, Vaqif Mustafazadə kimi görkəmli sənətkarlarımız bu pianoda ifa ediblər. Mənim də bəxtim gətirib ki, həm o alətə toxuna bilirəm, həm də işdə boş vaxtım olanda musiqi ilə məşğul oluram.
– Adətən, pianoçuların bəstəkarlıq istiqamətdə arzuları olur. Sizin bəstələriniz var?
– Bəstəkarlıq fəaliyyətim yoxdur. Dirijorluq və bəstəkarlıq, mənim fikrimcə, mənəvi imtiyazlardır, Allah vergisidir. Ona görə ki, hər bir dirijor və ya bəstəkar əvvəlcə hər hansı bir musiqi alətinə yiyələnir… Əslində, uşaqlıqda məşğul olurdum. Firəngiz Əlizadədən dərslər alırdım. Bəstəkarlar İttifaqı təmir olunurdu həmin ərəfələrdə. İlini dəqiq deyə bilməyəcəm, hələ məktəbli idim. Təmir etmişdilər və açılışa Prezident İlham Əliyev və Mehriban xanım Əliyeva gəlmişdi. Həmin vaxt mənimlə birgə Firəngiz Əlizadədən dərs alan sinif yoldaşım, yaxın dostum Əli Məmmədovla Prezidentin qarşısında öz bəstələrimizi ifa etdik. Maraqlı idi, amma ondan sonra bəstəm olmadı.
– O mənəvi imtiyazı özünüzdə hiss etmədiniz, yoxsa?
– Hərdən elə-belə özüm üçün notlar arasında gəzişirəm.
– Məşğul olarkən həmin notları qeyd edirsiniz?
– Xeyr, qeyd etmirəm. Bədahətən gəlir, sonra fikirləşirəm ki, əslində, gözəl alınıb. Yaxşı olardı ki, qeyd edərdim, amma nə hal qalır, nə də vaxt… Musiqi təhsilimi Fransada almışam. Musiqiçi xaricdə təhsili alanda, elə bil türməyə düşür. Çünki orada ancaq ev və alətin var. Başqa nə iləsə məşğul olmaq seçimin yoxdur. Mən də elə yaşayırdım. Oyanırdım, yeməyimi yeyirdim, musiqi ilə məşğul olurdum və yatırdım. Başqa heç nə yox idi. Bu, peşəmlə bağlı çox müsbət təsir bağışladı. Ancaq elə orada da müəyyən cızma-qaralar olurdu. Hərdən diktofonu yandırırdım. İndi də, bəlkə də, hardasa qalıb.
“Müsabiqələr mənə at yarışlarını xatırladır”
– Necə oldu Fransada musiqi təhsili almağa getdiniz?
– Pianoçu kimi Bülbül adına Orta İxtisas Musiqi Məktəbini bitirdim. Beşinci sinifdə oxuyanda Bakı Musiqi Akademiyasının prorektoru Oqtay Abasquliyev idi, çox mükəmməl pianoçuydu. Mən ondan fərdi dərslər almağa başladım. Bizim onunla ünsiyyətimiz çox yaxşı alındı. O mənim ifamı bəyənirdi və çalışırdı ki, öz töhfələrini versin. Altı il biz onunla işlədik. Sonra Bakı Musiqi Akademiyasında onun sinfinə qəbul oldum. Birinci kursun axırı idi. Hələ məktəbli vaxtımda anam Oqtay müəllimə deyirdi ki, gəlin, Vurğunu müsabiqələrə aparaq. Bir az qabağa getsin, inkişaf etsin, görsün o səviyyə necədir? O da həmişə deyirdi ki, əşi, gedin internetdə baxın, bir şey tapın, gedin də, məni niyə yorursunuz? Birinci kursda özü məni dəvət etdi.
O vaxtı artıq anam rəhmətə getmişdi. Məni Fransanın Anemas şəhərinə bir müsabiqəyə yolladı. Ora getməmişdən üç gün əvvəl Oqtay müəllim də dünyasını dəyişdi. Müsabiqəyə getdim, laureat oldum. Orada laureatlıqdan əlavə, Fransanın Paris şəhərində yerləşən Paris Ali Musiqi Məktəbində pulsuz oxumaq haqqını qazandım. Mistik hadisə idi. Mənim niyyətim isə Moskva Konservatoriyasına daxil olmaq idi. Vaqif Səmədoğlu da bunu mənə deyirdi. Doğrudan, düz deyirdi. İnternetdə də baxsanız, dünyanın ən məşhur, böyük pianoçularının əksəriyyəti Moskva Konservatoriyasının məzunlarıdır. Amma Vaqif müəllim bilmirdi ki, artıq Moskva Konservatoriyasının səviyyəsi yaxşı deyil. Başa düşürdüm ki, üzə çıxmaq məsələləri Moskvada çox çətindir, Avropaya getmək lazımdır. Elə alındı ki, Fransadakı universitetə qəbul oldum. Orda azərbaycanlı Rəna Şereşevskaya dərs deyirdi. Əslində, soyadı Mustafabəylidir. Bülbül məktəbini bitirəndən sonra Moskvaya gedib, təhsilini orda davam etdirib və bir daha Azərbaycana qayıtmayıb. Son illər ara-sıra onu Bakıya ustad dərsinə dəvət edirlər. Demək olar ki, o da Moskva məktəbinin nümayəndəsidir. Yəni mən Avropada Moskva məktəbini öyrənmiş oldum. Rəna xanımın tələbələri dünya şöhrətli pianoçulardır, ən nüfuzlu beynəlxalq müsabiqələrin laureatlarıdır. Mən bunu müəllimim olduğuna görə demirəm. Doğrudan da, əgər dünyanın ən yaxşı üç piano müəlliminin adı çəkilsə, məncə, onların birincisi elə Rəna xanımdır.
“Fransada milyonlarla insan var ki, bayağı musiqiyə qulaq asır”
– Fransada musiqi təhsil almaq, oranın akademik mühiti ilə tanışlıq sizə nə qazandırdı?
– Üstünlük deyəndə çox adam fikirləşir ki, Avropada nə varsa, bizdən yaxşıdır. Yox, elə deyil. Məsələ burasındadır ki, pianoçuluq sənətində təhsil ocağının yaratdığı şərait çox böyük rol oynayır. Məsələn, mənim təhsil aldığım ali musiqi məktəbi dövlət yox, özəl idi. Həmin məktəbin elə direktorları olub ki, nə musiqiçi olublar, nə də incəsənətlə bağlı adamlar. Onlar peşəkar idarəçilər idilər və əsas məqsədləri məktəbin nüfuzunu artırmaq, tələbələr üçün yüksək səviyyəli şərait yaratmaq idi. Musiqi ilə bağlı bütün məsələlərə isə prorektor baxırdı və tədris prosesini o idarə edirdi. Demək istədiyim odur ki, bayağı musiqi bizdə də var, Fransada da. Pis musiqiçilər bizdə də var, Fransada da. Yəni dünyanın hər yerində vəziyyət necədirsə, bizdə də elədir. Azərbaycan nə kimdənsə geri qalır, nə də irəlidədir. Azərbaycan deyəndə mən musiqimizi, pianoçularımızı, ümumiyyətlə, incəsənətimizi və incəsənət xadimlərimizi nəzərdə tuturam. Açığı, mən orda elə də böyük bir üstünlük görmədim. Hətta əksinə, Fransada milyonlarla insan var ki, bayağı musiqiyə qulaq asır və buna görə də heç kim onları qınamır.
– Maraqlısı budur ki, bizdə həmişə Avropanın mədəniyyətini, insanlarının davranışlarını tərifləyirlər. İndi biz musiqi tərəfindən danışırıq. Belə çıxır ki, əslində, bütün bunlar bizə, sadəcə, bir uydurma kimi təqdim olunub?
– Bilirsiniz, belə bir söz var da, bizə düşmən lazım deyil. Gərək, ilk növbədə, özümüzdəki yaxşı cəhətləri görməyi bacaraq. Niyə görə biz çox vaxt yalnız mənfi cəhətləri görürük? Bax, Fransanın üstünlüyü ondadır ki, onlar ən kiçik bir şeyi belə böyüdə bilirlər. Məsələn, hansısa bir əsər yaradıblar. Ola bilər ki, o əsər elə də böyük sənət nümunəsi deyil, amma onu elə təqdim edirlər ki, sanki möhtəşəm bir hadisədir. Bunu deyəndə bir xatirə yadıma düşdü. Səməd Vurğunun bir rus qələm yoldaşı var imiş. O, Səməd Vurğunun “Yadıma düşdü” şeirini oxuyur. Orada “Göylərə baş çəkir göyəzən dağı” misrası var. Sonra Qazaxa gəlirlər və Səməd Vurğun Göyəzən dağını ona göstərir. O da baxıb deyir ki, bu, əslində, dağ yox, təpədir. Deyir: “Sən bu boyda təpəni götürüb dağ eləmisən”. Səməd Vurğun cavab verir ki, əgər sənin işin millətin dəyər verdiyi kiçik bir şeyi başqalarının gözündə kiçiltməkdirsə, mənim də şair kimi vəzifəm həmin kiçik nüansı böyütməkdir. Fransada da buna bənzər yanaşma var. Onlar ən kiçik bir şeyi belə böyük dəyər kimi təqdim etməyi bacarırlar. Amma bizdə, təəssüf ki, elə insanlar var ki, hətta hansısa incəsənət xadimi doğrudan da böyük iş görəndə belə, mütləq onda nöqsan axtarırlar. Əlbəttə, belə insanlar hər yerdə var. Amma mənə elə gəlir ki, biz bundan daha irəli gedə bilərik. O vaxt irəli gedəcəyik ki, öz millətimizin insanlarına, öz müasirlərimizə sağlığında dəyər verməyi bacaracağıq.
“Ölkədən kənarda təhsil alan gənclərin əksəriyyəti orada qalır”
– Bu gün xaricdə təhsil alan gənclərin Azərbaycana qayıdıb incəsənətimizin inkişafına töhfə verməsi üçün hansı tədbirləri görmək lazımdır?
– Mədəniyyət elə bir sahədir ki, onu incəsənət xadimləri olmadan qurmaq mümkün deyil. O insanlar burada olmalıdırlar ki, nə isə yarada bilsinlər. Əgər yaradıcı insanlar olmasa, heç bir rəhbərlik və ya idarəçilik təkbaşına bir şey edə bilməz. Bizdə gənclərin çoxu ali təhsillərini burda aldıqdan sonra Avropaya gedirlər, təhsillərini davam etdirir və əksəriyyəti elə orada qalır. Bir tərəfdən, klassik musiqi sahəsindən danışırıqsa, onları başa düşmək də olar. Çünki klassik musiqiyə cəmiyyətin münasibəti orada tamam başqadır. Məsələn, Fransada solo konsertim olmuşdu. Məni tanımayan insanlar konsertimə gəlirdilər, zal dolurdu. Amma məsələ təkcə bu deyil. Konsertin başlamasına bir saat, bəzən bir saat yarım qalmış yaşlı insanlar gəlib qapının qarşısında gözləyirdilər. Onlar mənə görə gəlmirdilər. Onları cəlb edən afişada yazılmış klassik əsərlər idi. Onlar həmin musiqini dinləməyə gəlirdilər və bu, klassik musiqiyə verilən dəyərin göstəricisidir.
– Fransada əsas məsələ kimin ifa etməsindən daha çox nə ifa olunmasıdır…
– Təbii ki, onlar musiqini dinləməyə gəlirlər. Bizdə isə çox vaxt elə insana görə gəlirlər.
– Reklam məsələsi…
– Bəli. Mən şəxsən ona heyfsilənirəm ki, bayaq dediyimiz kimi, ölkədən kənarda təhsil alan gənclərin əksəriyyəti orda qalır. Azərbaycan musiqisinin gələcəyini düşünənlərin sayı isə çox azdır. Halbuki bizim zəngin mədəniyyət tariximiz var. Əgər bizdə Üzeyir bəy, Niyazi, Soltan Hacıbəyov kimi şəxsiyyətlər olmasaydı, deyərdim, bu sahə bizlik deyil, qoyaq bir kənara, başqa işlərlə məşğul olaq. Amma belə deyil. Onlar bu məktəbi yaradıblar və biz o irsi qorumağa borcluyuq. “Biz” deyəndə bütün yaşıdlarımı, gənc nəslin nümayəndələrini nəzərdə tuturam. Bəli, gənclərin xaricə gedib təhsil alması çox yaxşı addımdır. Onlar orda peşəkar bilik və təcrübə qazanırlar. Amma mənim fikrimcə, heç olmasa bir müddətlik də olsa, geri qayıdıb qazandıqları bilikləri burdakı gənclərlə bölüşməlidirlər. Burda ikinci sual yaranır: onlar bunu hansı şəraitdə etməlidirlər? Bu artıq sizin sualınızın digər tərəfidir.
Mən hesab edirəm ki, insan nəyisə həqiqətən istəyirsə, ona mütləq nail olur. Özümü misal çəkim. Mən getdim, orda təhsil aldım və yenidən Azərbaycana qayıtdım. Bu gün də çalışıram ki, qazandığım bilikləri paylaşım. Artıq bunu dəfələrlə etmişəm. Düzdür, muzeydən başqa heç bir yerdə – nə konservatoriyada, nə də məktəbdə çalışıram. Amma ustad dərsləri və fərdi məşğələlər vasitəsilə bu bilikləri gənclərə ötürmüşəm. Yəni istəyən insan bunun bir yolunu mütləq tapır. Gələcəkdə bunun üçün daha sistemli bir komanda formalaşmalıdır. Necə ki, vaxtilə Üzeyir bəy bunu etmişdi. Üzeyir bəy Azərbaycan musiqisini təkbaşına inkişaf etdirməyib. O, dünyanın müxtəlif yerlərindən tanınmış professorları Azərbaycana dəvət edirdi, hətta bəzilərini himayəsinə götürürdü ki, ölkədə pianoçuluq, bəstəkarlıq və digər ifaçılıq məktəbləri daha da inkişaf etsin. Əminəm ki, bu dirçəliş yenidən baş verəcək. Çünki xalqımız çox istedadlı xalqdır. Sadəcə, o istedadı vaxtında görmək, ona şərait yaratmaq və düzgün istiqamətləndirmək lazımdır. O zaman nəticə də mütləq olacaq.
“Mədəniyyət Nazirliyinin hazırda özlərinə belə lazım olmayan o qədər problemi var ki…”
– Bu gün gənc pianoçu özünü toya gedib sintezator çalmaqdan necə xilas etməlidir?
– Birincisi, toyda və məclislərdə ifa edən musiqiçiləri heç vaxt qınamaq olmaz. Dünyada toy ənənələri bu qədər zəngin olan ölkələrin sayı çox deyil. Bizdə toyun öz musiqi dünyası, öz qaydaları var. Məsələn, bəylə gəlinin zala hansı musiqi ilə daxil olacağı, hansı bəstənin sədaları altında oranı tərk edəcəyi əvvəlcədən müəyyənləşdirilir. Bu da bizim mədəniyyətimizin bir hissəsidir. Amma əsl musiqiçi, yəni böyük hərflə MUSİQİÇİ, öz sənətinin ustasıdırsa, yaşından asılı olmayaraq doğru yolu seçməyi bacarır. İnsan 15 yaşında da öz sahəsinin ustası ola bilər, 70 yaşında da. Əsas məsələ yaş yox, sənətə münasibətdir. Əgər musiqiçi öz yolunu dəqiq müəyyənləşdiribsə və hara getmək istədiyini bilirsə, o, seçimlərini də buna uyğun edəcək. Klassik pianoçuluğu bütün dərinliyi ilə mənimsəmiş insanlar, adətən, toy ifaçılığına üz tutmurlar. Çünki onlar öz sənətlərini başqa istiqamətdə görür və ona uyğun həyat qururlar. Mən bunu şəxsi fikir kimi yox, müşahidələrimə əsaslanaraq deyirəm. Amma burada bir məqam da var. Bəzən insan klassik musiqi ilə başlayır, bütün arzusu bu yolda davam etmək olur. Amma həyat şəraiti, maddi çətinliklər onu başqa seçim etməyə məcbur edir, nəticədə, toy ifaçılığına keçir. Bax, bu, artıq başqa məsələdir. Açığı, bu sual çox qəlizdir. Çünki burada söhbət təkcə sənətdən yox, insan taleyindən gedir və bu barədə danışanda adamın, doğrudan da, ürəyi ağrıyır.
– Bir çox məşhur ifaçılar yaradıcılıqlarının ilk illərində maddi ehtiyaclarını ödəmək üçün restoranlarda və toylarda çıxış ediblər. Bu gün də eyni məcburiyyətlə həmin yolu seçən gənc musiqiçilər var. Halbuki, həqiqətən, xüsusi istedada malik gənclər ölkəmizdə bəlkə də hər 5–10 ildən bir cəmi 2–3 nəfər yetişir. Sizcə, Mədəniyyət Nazirliyi belə istedadlı gəncləri xüsusi proqram çərçivəsində dəstəkləyərək onların maddi sıxıntı ucbatından restoran və toy məclislərində çalışmağa məcbur qalmalarının qarşısını ala bilərmi?
– Mədəniyyət Nazirliyinin hazırda, bəlkə də, özlərinə belə lazım olmayan o qədər problemi var ki… Xaricdə təhsil alan gənclərlə birlikdə nazirlə görüşümüz olmuşdu. Elə sizin toxunduğunuz mövzu ətrafında söhbət gedirdi. Nazir bizə elə məqamlardan danışdı ki, hamımız təəccübləndik. Açığı, o problemləri eşidəndən sonra adam heç onların işinə mane olmaq istəmir. Düşünürsən ki, qoy, bu məsələləri rahat şəkildə həll etsinlər. Çünki sistemdə, həqiqətən də, çox ciddi problemlər və yüklənmələr var. Bu qədər əməkdaşın, bu qədər qurumun fəaliyyətini koordinasiya etmək özü də böyük məsuliyyətdir. Yenə də deyirəm, bəlkə də, bu gün məşğul olduqları işlərin bir qismi ikinci dərəcəli görünə bilər. Amma məsələ ondadır ki, həmin problemlər vaxtında həll edilməli idi. Bu qədər gecikdirilməsəydi, bu gün belə böyük həddə çatmazdı. Yəni görülən işlərin hamısı lazımdır, sadəcə, bunlar illər əvvəl həll olunmalı məsələlər idi. İkinci məsələ isə sizin dediyiniz istedadlı gənclərlə bağlıdır. Məsələn, nazirlik onları necə saxlasın? Məncə, məsələ təkcə dövlətin üzərinə düşmür. Qonşu ölkələrə baxanda görürük ki, klassik musiqinin inkişafına dəstək yalnız dövlət tərəfindən verilmir. Özəl sektor da bu sahəyə çox ciddi investisiya yatırır. Məsələn, mən görmüşəm ki, bəzi qonşu ölkələrin simfonik orkestrləri dünya şöhrətli solistlərlə birlikdə beynəlxalq qastrol səfərlərinə çıxırlar. Bu layihələrin maliyyəsini isə dövlət yox, iş adamları, iri şirkətlər, holdinqlər və müxtəlif özəl qurumlar təmin edirlər. Mənə elə gəlir ki, bizim iş adamları da mədəniyyətə, xüsusən klassik musiqiyə bir az da diqqət ayırsalar, bu sahənin inkişafı üçün çox böyük imkanlar yaranar. Onda, bəlkə də, siz bu sualı mənə verməzdiniz. Çünki istedadlı gənclərin ölkədə qalması və fəaliyyət göstərməsi üçün daha geniş imkanlar formalaşardı.
“Müəllimlərin hansı meyarlarla qiymətləndirildiyini dəqiq bilmirəm”
– Son vaxtlarda Mədəniyyət Nazirliyi tərəfindən musiqi müəllimlərinin attestasiya keçirildi. Kəsilən müəllimlərin narazılıqları müzakirə edildi. Musiqi təhsili mühitinin saflaşdırılması üçün attestasiyaları çıxış yolu kimi görürsünüz?
– Hazırda bizdə müəllimlərin attestasiyadan keçirilməsi, məncə, sizin qeyd etdiyiniz çıxış yolunun ilk addımıdır. Amma proses bununla bitmir. Bununla musiqidən kifayət qədər anlayışı olmayan insanlar məktəblərdən uzaqlaşdırılıb. Təbii ki, bu, məsələnin yalnız bir tərəfidir. İndi həmin insanların gələcək taleyi, yenidən işlə təmin olunması kimi məsələlər də gündəmə gəlir. Digər tərəfdən, sistemdə çox yaxşı və peşəkar müəllimlər də fəaliyyət göstərirlər. Açığı, müəllimlərin hansı meyarlarla qiymətləndirildiyini dəqiq bilmirəm. Amma hər halda bu prosesi aparan peşəkar münsiflər heyəti var və onlar öz qiymətləndirmələrini edirlər. Burada başqa bir məqam da var – müəllimlərin ixtisasartırma məsələsi. Məsələn, mən Bakı Musiqi Akademiyasından bir neçə müəllim tanıyıram ki, peşəkarlıqlarını artırmaq üçün şəxsi vəsaitləri və ya ailələrinin dəstəyi hesabına xaricə gedirlər.
Orada ustad dərslərində iştirak edir, tanınmış pedaqoqları canlı izləyir, beynəlxalq müsabiqələrə sadəcə dinləyici kimi qatılıb təcrübə toplayırlar. Bütün bunlar onların peşəkar inkişafına ciddi təsir göstərir. Təbii ki, bunu hər kəsdən tələb etmək olmaz. Elə müəllimlər var ki, maddi vəziyyətləri buna imkan vermir. Amma məsələ təkcə pulla da həll olunmur. Bəzi müəllimlər var ki, heç interneti açıb bu sahədə dünyada baş verən yeniliklərə də baxmırlar. Halbuki bunun üçün heç bir əlavə xərc tələb olunmur. Sadəcə, maraq lazımdır. Onlar düşünürlər ki, gedim dərsimi keçim, maaşımı alım, evimə qayıdım, vəssalam. Təəssüf ki, Azərbaycan mədəniyyətinin gələcək inkişafı onların müəyyən bir hissəsini maraqlandırmır. Əgər maraqlandırsaydı, heç olmasa əllərindəki telefonu açıb dünyanın tanınmış müəllimlərinin ustad dərslərini izləyər, yeni metodlarla tanış olardılar. Mən özüm müəllim olmadığım halda bunu edirəm. Maraqlanıram, baxıram, öyrənirəm. Onda istər-istəməz sual yaranır: Siz niyə bunu etmirsiniz?
– Niyə hansısa təhsil müəssisəsində dərs demirsiniz?
– Bildiyim qədər buna şəxsən cənab nazirin icazəsi olmalıdır. Muzey direktoru digər bir yerdə işləyə bilməz, yalnız əvəzçi qismində fəaliyyət göstərə bilər.
– Sizin əsas işiniz musiqidir. Öz təcrübənizi sizdən sonra bu sahədə olanlarla bölüşmək daha yaxşı olmaz?
– Əlbəttə, yaxşı olar. Amma yəqin ki, hər şeyin öz zamanı var. Ən azından, sırf mənim üçün belədir. Bayaq da qeyd etdiyim kimi, mənim ətrafımda xaricdə təhsil almış çoxlu gənc var. İstər mənimlə, istərsə də başqa insanlarla söhbət edəndə dəfələrlə şahidi olmuşam ki, onlar məhz sizin qaldırdığınız məsələləri böyük ürək ağrısı ilə dilə gətirirlər. Deyirlər ki, “biz də ölkəmizdə belə bir mühitin olmasını istəyirik”. Təəssüf ki, həmin gənclərin bir qismi artıq yenidən ölkəni tərk edərək xaricə qayıdıb. Ola bilsin ki, gələcəkdə yenə geri dönsünlər. “Nə etmək lazımdır” sualına isə, açığı, tam dəqiq cavab verə bilmərəm. Mən özüm də bu barədə çox düşünürəm.
“Səməd Vurğunun nüfuzundan nəinki sui-istifadə, heç adi istifadə də etməmişəm”
– Siz Səməd Vurğunun nəticəsi – Aybəniz Vəkilovanın nəvəsisiniz. Bundan əlavə, adınız da Vurğundur. Səməd Vurğunun soyadı Vəkilov, təxəllüsü Vurğun olub. Bu təxəllüsü və soyadı daşımaq, zənnimcə, maraqlı olar…
– Bu həm böyük məsuliyyət, həm böyük fəxr, həm də sonsuz bir sevincdir. Bu sevinc bir neçə amillə bağlıdır. Birincisi, sən gözünü açandan evdə şairin nəvəsini, qızını görürsən. Elə bu, sevincin böyük bir hissəsini tamamlayır. İkincisi, təbii ki, belə bir ailənin üzvü, bu nəslin nümayəndəsi olmaq özlüyündə böyük bir nailiyyətdir. Bura gələndə girişdəki şəcərənin tablosunun gördünüz?
– Bəli.
– O, XVII əsrdən bu yana gələn bir şəcərədir. Orada nə qədər böyük şəxsiyyətlər olub. Azərbaycanın ilk daxili işlər naziri, Səməd Vurğun özü, həkimlər, hərbçilər… Hamısı əsl kübar və daxilən zəngin insanlar olublar. Əslində “ziyalı” sözündən bir az xoşum gəlmir, çünki bizim cəmiyyətdə bu anlayış çox vaxt düzgün ifadə olunmur. Bəzən elə bilirlər ki, kimin çox pulu var, deməli, o, ziyalıdır. Xeyr, ziyalılıq insanın daxilindən gələn bir şeydir. Vallah, yeri gəlsə, çoban da ziyalı ola bilər, mən şəxsən elə ziyalı çobanlarımızı görmüşəm ki… Əsas məsələ insan olmaqdır. Amma bəxtim gətirib ki, mən bu addan, bu nəsildən və Səməd Vurğunun nüfuzundan heç vaxt nəinki sui-istifadə, heç adi istifadə də etməmişəm. Hər zaman çalışmışam ki, nəyəsə öz gücümlə nail olum. Həm də Səməd Vurğun musiqiçi yox, şair olub. Bəlkə də, o, musiqiçi olsaydı, mənim vəziyyətim bir az qəliz olardı. Baxmayaraq ki, mən də incəsənət sahəsindəyəm, amma tamamilə fərqli bir yolla gedirəm. Bununla belə, Səməd Vurğun özü də musiqiyə çox bağlı insan olub. Dörd musiqi alətində ifa edə bilirdi. Elə onun şeirlərinin özü bir musiqidir. O sözlərin quruluşu, vurğular, ahəng qanununa tabelik, bütövlükdə şeiriyyəti… İndi mən ədəbiyyatşünas deyiləm, bunları tam dəqiqliklə izah edə bilmərəm, amma bilirəm ki, onun yazdıqları elə musiqidir.
– Şairin təxəllüsü sizə qismət olub, bəs adı?
– Bir nəticəsinin adı Səməddir. O, Yusif Səmədoğlunun nəvəsidir. Yusif Səmədoğlunun digər qızının oğlunun adı isə Yusifdir. Amma sırf Səməd adı yalnız Yusif Səmədoğlunun nəvəsindədir, Vurğun adı isə məndədir. Yəqin onda da bəxtim gətirib (gülür). Buna səbəb Səməd Vurğunun oğlan nəvəsinin olmamasıdır. Hamısı xanımlardır.
– Bildiyimə görə, uşaqlıqda şeir yazmısınız?
– Yazmışam.
– Hansı yaşlarda yazmısınız?
– Beş-altı. O da yəqin özümü göstərmək istəmişəm ki, Səməd Vurğunun nəticəsiyəm, mən də şeir yazıram (gülür).
– İndi də yazırsınız?
– Xeyr. Son vaxtlar yazmıram, amma şeiriyyətə marağım artıb.
– Kimləri oxuyursunuz?
– Sözün doğrusu, elə bizimkiləri. Digərləri də var. Misal üçün, Ramiz Rövşəni də çox maraqla oxuyuram. Amma bilmirəm, bəlkə də, Səməd Vurğun ulu babamdır deyə, mənə daha yaxındır. Ona görə onu çox oxuyuram. Amma digər ədiblərimizi də çalışıram oxuyum.
“Uşaq olanda Vaqif Səmədoğlunun kim olduğunu dərk etmirsən”
– Vaqif Səmədoğlunun sizə münasibəti necə idi?
– Az görmüşəm onu. Uşaq vaxtı mənə Moskva Konservatoriyasında oxumağımı məsləhət görmüşdü. Deyirdi, leqato çal… Leqato, ən azı, iki notun bir-birinə qırılmadan bağlanması deməkdir. Yəni birinci not bitən kimi ikinci not elə səslənməlidir ki, arada boşluq eşidilməsin. Uşaq vaxtı müəllimlərim bunu mənə izah edəndə düşünürdüm ki, adi bir şeydir. Amma böyüdükcə başa düşdüm ki, leqatonun fəlsəfəsi elə həmin sadəliyin içində gizlənib… Təəssüf ki, Vaqif Səmədoğlu ilə çox ünsiyyətdə ola bilmədim. Birincisi, o, 2015-ci ildə vəfat etdi. Düzdür, mənim 17 yaşımadək sağ idi və bəlkə də daha çox ünsiyyətimiz ola bilərdi. Amma müxtəlif səbəblərdən bu, mümkün olmadı.
– Ünsiyyətin az olmasına səbəb nə oldu?
– Hərənin öz işi-gücü var idi. O da daha çox öz işləri ilə məşğul olurdu. Təbii ki, arabir hansısa məclislərdə, ailə görüşlərində rastlaşırdıq. Amma mən də çalışırdım dərslərimi oxuyum, musiqi ilə məşğul olum. Açığı, heç vaxtım da olmurdu. Bilirsiniz, məsələ ondadır ki, uşaq olanda Vaqif Səmədoğlunun kim olduğunu dərk etmirsən. Sənin üçün o, sadəcə babadır, nənənin qardaşıdır. Düşünürsən ki, yaşlı adamdır, mən onunla nə danışacağam? Gedib yaşıdlarımla futbol oynamaq mənə daha maraqlı gəlirdi. Bu da tam normaldır. Şükür edirəm ki, mən uşaqlığımı yaşamışam. Çünki elə musiqiçilər var ki, uşaqlıqdan bütün həyatları yalnız musiqidən ibarət olub. Mən isə hesab edirəm ki, uşaqlığı yaşamaq insanın formalaşması üçün çox vacibdir. Bəlkə də, bu gün özümdə ən çox sevdiyim xüsusiyyətlərdən biri elə adiliyimdir. Çünki bəzən musiqi aləmində elə insanlarla rastlaşırsan ki, sanki həyatın başqa tərəflərindən tamamilə uzaq düşüblər. Mən isə həmişə çalışmışam, ilk növbədə, normal insan olum, sonra musiqiçi.
“Səməd Vurğun saz idisə, Vaqif Səmədoğlu cazdır”
– Səməd Vurğunla Vaqif Səmədoğlu tamam ayrı üslubların nümayəndəsidir.
– Tamam başqa. Səməd Vurğun saz idisə, Vaqif Səmədoğlu cazdır.
– Şeirlərini oxuyanda necə təsir elədi sizə?
– Bir ara Vaqif Səmədoğlu mənə Səməd Vurğundan da yaxın idi. Amma sonra bir az imana gəldim (gülür). Doğrudan da, Səməd Vurğunun böyüklüyü ondadır ki, bəzən şeirin elə ilk bəndində, hətta bir misrası ilə oxucunu sarsıda, demək istədiyi fikri tam şəkildə çatdıra bilir. O, çox çətin bir dövrdə yaşayıb-yaradıb. Səməd Vurğunun qarşısında təkcə poeziyanın yox, həyatın da sərt çərçivələri var idi. Repressiya dövrünün bütün ağır yükü həmin illərin insanlarının üzərində idi. Buna baxmayaraq, o öz sözünü deməyi bacardı. Doğrudan da, çox sevinirəm ki, bu yaxınlarda Heydər Əliyev Sarayında keçirilən tədbirdə Səməd Vurğunu tamaşaçılara fərqli rakursdan təqdim edə bildik.
– Deyəsən, sizin üçün Səməd Vurğundan o tərəfə şair yoxdur?
– Yoxdur. Sanki başqa şairi oxuyanda Səməd Vurğun başımın üstündə dayanıb deyir ki: Kimi oxuyursan? (gülür)
– Səməd Vurğun barədə özünüz üçün araşdırma aparmağa nə vaxtdan başlamısınız?
– Elə uşaqlıqdan belə olub. O zamanlar heç vaxt elə bir ehtiyac yaranmayıb ki, hansısa məlumatı dəqiqləşdirmək üçün kitaba və ya internetə müraciət edim. Bu baxımdan özümü, həqiqətən, bəxtəvər sayıram. Çünki bütün bu mövzular ailə daxilində müzakirə olunurdu. Mən də həmin söhbətləri eşidə-eşidə böyümüşəm. Ona görə də bir çox məlumatlar yaddaşımda xatirə kimi qalıb. Bunlar rəhmətlik nənəmin, ulu nənəmin, anamın danışdığı xatirələr idi. Ancaq indi bəzən elə məqamlar olur ki, nəyisə dəqiqləşdirmək üçün açıb hardansa nəsə oxuyuram və ya araşdırıram. Amma ümumilikdə, uşaqlıqdan bu biliklərlə böyümüşəm. Son zamanlar bir şeyə görə çox təəssüflənirəm. Heyf ki, onlar artıq həyatda deyillər. Çünki elə məqamlar olur ki, hansısa hadisə və ya xatirə haqqında daha ətraflı öyrənmək istəyirsən. Amma sonra anlayırsan ki, soruşacağın insanlar artıq yoxdur.
“Səməd Vurğun güllələnsəydi, Hüseyn Cavid, Mikayıl Müşfiq sağ qalsaydı, indi hamı onları ittiham edəcəkdi”
– Səməd Vurğun barədə repressiya dövrü ilə bağlı söz-söhbətlər çox olub. İndi də zaman-zaman belə söhbətlər olur. Söhbət şairin öz qələm yoldaşlarına qarşı cəbhədə dayanmağı, ovaxtkı quruluşu müdafiə etməyindən gedir. Zaman-zaman bu məsələlər ictimai müzakirəyə çıxarılır. Bunlar sizi narahat edir?
– Bu məsələlərin demək olar ki, hamısı artıq aydındır və vaxtilə öz cavabını alıb. Çox nadir hallarda isə yaxın ətrafımda, dostlarım arasında müxtəlif suallar yaranır. Çalışıram ki, həmin anda onları cavablandırım, məsələyə aydınlıq gətirim.
– Başqalarına cavab vermək ehtiyacı görmürsünüz?
– Mənim atam polis polkovniki olub və mənə uşaqlığımdan məsləhəti bu olub ki, küçədə kimsə sənə ilişsə, fikir vermə, sakitcə uzaqlaş. Elə bu strategiyanı Vaqif Səmədoğlu da tutmuşdu. O çalışırdı ki, cavab verməsin, onların səviyyəsinə enməsin. Vaqifə evdə tez-tez deyirdilər: “Sən Xalq şairisən, çıx cavab ver”. Amma o, çox nadir hallarda belə məsələlərlə bağlı nəsə deyərdi. İndi mən onu başa düşürəm. Bəlkə də, cavab verməməklə düz edirdi. Çünki əgər mən kimisə müdafiə edirəmsə, deməli, o adam günahkardı.
– Yəni Səməd Vurğunu müdafiyə etməyə ehtiyac yoxdur?
– Səməd Vurğunun yerində başqa bir şairimiz repressiyaya məruz qalsaydı, bu gün cəmiyyət həmin şairin üstünə düşəcəkdi. Səməd Vurğun güllələnsəydi, Hüseyn Cavid, Mikayıl Müşfiq sağ qalsaydı, indi hamı onları ittiham edəcəkdi. Ona qalsa, Stalin haqqında ən gözəl şeiri Mikayıl Müşfiq yazıb. Ona görə də bunlara çox fikir vermək lazım deyil.
– Nə vaxtsa bu söz-söhbətlərdən yorulub demisiniz ki, kaş, Səməd Vurğunun nəticəsi olmazdım?
– Yox, olmayıb.
– Nənəniz Aybəniz xanımı xatırlayırsınız?
– Xatırlayıram. Amma yavaş-yavaş xatirələr də silinib gedir.
– Bir az da ömrünü uzadaq o xatirələrin. Necə xatırlayırsınız?
– Nənə kimi əla nənə idi. Mən uşaq olanda onun kim olduğunu, kimin qızı olduğunu dərk edə bilmirdim. Ona görə də yaddaşımda, əsasən, sadəcə nənə kimi qalıb. 2012-ci ildə mən Prezident təqaüdünə layiq görüləndə artıq Aybəniz xanım xəstə idi. Bu xəbəri televizordan izləmişdi. Bəlkə də, o ərəfədə eşitdiyi ən xoş xəbərlərdən biri idi. Mən çox şadam ki, nənəm, anam hamısı burada, Səməd Vurğunun ev-muzeyində çalışıblar və onları burada görən adamlar var. İndi də mən burada çalışıram, həmin insanlarla həmsöhbət olub yeni xatirələr öyrənirəm. Aybəniz xanım həm atasının qızı kimi, həm də incəsənət xadimi kimi böyük şəxsiyyət idi. Çünki Səməd Vurğunun öz misilsiz istedadından sonra məhz onun fədakar əməyi sayəsində Azərbaycan tarixindən heç zaman silinməyəcək böyük Səməd Vurğun irsi bu gün də yaşayır.