Azərbaycan tarixində xüsusi məna daşıyan günlərdən biridir. Bu tarix yalnız dörd şəhərin adının təqvimə salınması deyil, uzun illər davam edən münaqişənin, işğalın və məcburi köçkünlük dövrünün ardından Azərbaycanın həmin ərazilərdə dövlət suverenliyini bərpa etməsi ilə bağlı mühüm tarixi mərhələni ifadə edir. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 18 sentyabr 2024-cü il tarixli Sərəncamı ilə hər il sentyabrın 20-si Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə şəhərləri günü kimi müəyyənləşdirilib. Sərəncamda bu dörd şəhərin adının eyni tarixdə qeyd olunması 2023-cü il sentyabrın 19-20-də baş vermiş hadisələrlə birbaşa bağlıdır. Prezident.az
Qarabağ münaqişəsinin Azərbaycan üçün ən ağır nəticələrindən biri ərazilərin işğalı, yüz minlərlə insanın öz doğma yurdlarından didərgin düşməsi və yaşayış məntəqələrinin dağıdılması oldu. Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə də bu prosesin ən ağrılı səhifələrinin yazıldığı məkanlar sırasında idi.
Xocalının adı isə Azərbaycan xalqının yaddaşında xüsusi ağrı ilə yaşayır. 1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə şəhərin işğalı zamanı 613 dinc sakin qətlə yetirilib. Xocalı faciəsi Azərbaycan tarixinin ən ağır səhifələrindən biri kimi yadda qalıb.
Xocavənd şəhəri 1992-ci il oktyabrın 2-də işğal edilmişdi. Ağdərə isə 1993-cü ildə Ermənistan silahlı qüvvələrinin nəzarətinə keçmişdi. Sonrakı illərdə bu ərazilərin sakinləri doğma yurdlarına qayıtmaq həsrəti ilə yaşadılar.
2020-ci ildə baş vermiş Vətən müharibəsi bu tarixi prosesdə yeni mərhələ açdı. 44 günlük müharibədən sonra Azərbaycan bir sıra əraziləri işğaldan azad etdi. Lakin Qarabağın bütün ərazisində dövlət suverenliyinin tam bərpası üçün proses 2023-cü ilin sentyabrında başa çatdı.
2023-cü il sentyabrın 19-da Azərbaycanın Qarabağ iqtisadi rayonunda lokal xarakterli antiterror tədbirləri başladı. Azərbaycan Müdafiə Nazirliyinin məlumatına görə, tədbirlərin məqsədləri arasında konstitusiya quruluşunun bərpası və bölgədə qanunsuz silahlı birləşmələrin fəaliyyətinin dayandırılması olub. Əməliyyat 23 saat 43 dəqiqə davam etdikdən sonra 20 sentyabr saat 13:00-da dayandırılıb.
Bu prosesin nəticəsində Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə şəhərləri Azərbaycan Respublikasının nəzarətinə keçdi. Azərbaycan Prezidentinin rəsmi məlumatında 2023-cü il sentyabrın 19-20-də keçirilmiş tədbirlər nəticəsində ölkənin suverenliyinin tam bərpa edildiyi bildirilir.
20 sentyabrın əhəmiyyəti yalnız hərbi nəticələrlə məhdudlaşmır. 19 sentyabr 2024-cü il tarixli Prezident Sərəncamı ilə həmin tarix Azərbaycanda Dövlət Suverenliyi Günü kimi də təsis edilib. Sərəncamda 2023-cü il sentyabrın 20-də Azərbaycan Respublikasının bütün ərazisində dövlət suverenliyinin bərpa edilməsi əsas götürülüb. 20 sentyabr Azərbaycan təqvimində həm dövlət suverenliyinin bərpasını, həm də Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərənin tarixi taleyində dönüş nöqtəsini simvolizə edən tarixə çevrilib.
Xankəndi Qarabağın mühüm şəhərlərindən biridir. Rəsmi tarixi məlumatlarda şəhərin XVIII əsrin sonlarında Qarabağ xanlarının istirahət məskəni kimi salındığı qeyd olunur. 2023-cü il sentyabrın 19-20-də keçirilmiş antiterror tədbirlərindən sonra Azərbaycanın dövlət suverenliyi şəhərdə də bərpa edildi. Xankəndidə Azərbaycan bayrağının dalğalanması Qarabağın siyasi və inzibati tarixində yeni mərhələnin başlanğıcını ifadə etdi. Şəhərin gələcək inkişafı, infrastrukturunun yenilənməsi və burada həyatın bərpası artıq Azərbaycanın dövlət siyasətinin mühüm istiqamətlərindən birinə çevrilib.
Xocalı adı Azərbaycan xalqının yaddaşında ilk növbədə 1992-ci il faciəsi ilə bağlıdır. Lakin bu gün Xocalı yalnız faciənin xatırlandığı məkan deyil, həm də həyatın yenidən qurulduğu şəhərdir. 2023-cü ilin sentyabrında Xocalı şəhərinin Azərbaycanın nəzarətinə keçməsindən sonra şəhərdə dövlət quruculuğu və bərpa işlərinə başlanılıb. 2023-cü il oktyabrın 15-də Prezident İlham Əliyev Xocalıda Azərbaycan Dövlət Bayrağını ucaldıb. 2024-cü il mayın 28-dən etibarən isə keçmiş məcburi köçkünlərin Xocalıya qayıdışı başlayıb. Bu baxımdan Xocalının bugünkü simvolikası xüsusilə diqqətçəkəndir: bir vaxtlar dağıntı və məcburi köçkünlük ilə yadda qalan şəhərdə indi bərpa, qayıdış və yeni həyat mərhələsi başlayıb.
Xocavənd də uzun illər işğal altında qalan ərazilərimizdən biri olub. Rayonun ərazisi qədim tarixi və mədəni irs nümunələri ilə zəngindir. Buradakı Azıx və Tağlar mağaraları Azərbaycanın və ümumilikdə Cənubi Qafqazın qədim insan məskənlərinin öyrənilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Xocavənd şəhəri 2023-cü il sentyabrın 19-20-də keçirilən antiterror tədbirlərindən sonra Azərbaycanın nəzarətinə keçib. 15 oktyabr 2023-cü ildə Prezident İlham Əliyev Xocavənd şəhərində Azərbaycan Dövlət Bayrağını ucaldıb. Bu gün Xocavəndin adı yalnız keçmişlə deyil, həm də gələcək quruculuq prosesləri ilə yanaşı çəkilir.
Ağdərə də 20 sentyabrın tarixi məzmununda mühüm yer tutur. 2023-cü ilin sentyabrında keçirilmiş antiterror tədbirləri nəticəsində Ağdərə şəhəri qanunsuz silahlı birləşmələrin nəzarətindən çıxarılıb. 15 oktyabr 2023-cü ildə Prezident İlham Əliyev Ağdərə şəhərində Azərbaycan Dövlət Bayrağını ucaldıb. Sonrakı mərhələdə Ağdərə rayonunun əvvəlki inzibati sərhədləri əsasında yenidən təşkili də həyata keçirilib. Beləliklə, Ağdərə təkcə tarixi yaşayış məntəqəsi kimi deyil, Azərbaycanın inzibati ərazi sisteminin bir hissəsi kimi də yenidən formalaşdırılıb.
20 sentyabrın qeyd olunması Azərbaycan üçün yalnız hərbi-siyasi nəticənin ildönümü deyil. Bu tarix həm də Vətən uğrunda həyatını itirmiş şəhidlərin xatirəsinin ehtiramla yad edilməsi deməkdir. Qarabağın azadlığı və Azərbaycanın dövlət suverenliyinin bərpası uzun illər ərzində müxtəlif mərhələlərdən keçib. Bu prosesin arxasında həm 1990-cı illərin müharibəsində, həm 2020-ci il Vətən müharibəsində, həm də 2023-cü ilin sentyabr hadisələrində həyatını itirən insanların xatirəsi dayanır. Ona görə də şəhər günlərinin əsas məzmunlarından biri də tarixi yaddaşın qorunmasıdır. Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə günləri gələcək nəsillərə Azərbaycanın keçdiyi mürəkkəb yolu anlatmaq baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə hazırda genişmiqyaslı bərpa və yenidənqurma layihələri həyata keçirilir. Məqsəd yalnız dağıdılmış infrastrukturun yenilənməsi deyil, insanların öz doğma yurdlarına təhlükəsiz və ləyaqətli şəkildə qayıtması üçün müasir yaşayış mühiti yaratmaqdır.
20 sentyabrın məzmununda iki mühüm anlayış birləşir: tarixi yaddaş və gələcəyə baxış. Bir tərəfdə üç onillik ərzində yaşanan işğal, itkilər və həsrət, digər tərəfdə isə bərpa olunan şəhərlər, doğma yurda qayıdan insanlar və yenidən qurulan həyat dayanır. Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə şəhərləri günü artıq ikinci dəfə qeyd olunur. Bu günün təsis edilməsi 2023-cü il sentyabrın 19-20-də baş vermiş hadisələrin Azərbaycan tarixində tutduğu yeri rəsmiləşdirən addımlardan biridir. 18 sentyabr 2024-cü il tarixli Sərəncamla 20 sentyabrın bu dörd şəhərin günü kimi müəyyənləşdirilməsi həmin tarixi yaddaşın dövlət səviyyəsində yaşadılmasına xidmət edir. 30 ilə yaxın davam edən münaqişənin ardınca Qarabağda yeni mərhələ başlayıb. Bu mərhələnin əsas anlayışları artıq işğal və müharibə deyil, suverenlik, bərpa, qayıdış və quruculuqdur. Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə şəhərləri günü də məhz bu keçidin – ağrılı keçmişdən yeni quruculuq mərhələsinə keçidin rəmzi kimi Azərbaycan tarixində öz yerini tutur. Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyevin azad edilmiş Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə şəhərlərinə səfərləri Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün və dövlət suverenliyinin bərpasının rəmzi hadisələrindən birinə çevrilib. Dövlət başçısı bu səfərləri zamanı şəhərlərdə Azərbaycan Dövlət Bayrağını ucaldıb, görülən bərpa və quruculuq işləri ilə tanış olub, gələcək inkişaf layihələri ilə bağlı tapşırıq və tövsiyələrini verib.
20 sentyabr həm yadda saxlamaq, həm də gələcəyə baxmaq günüdür. Şəhidlərin xatirəsinə ehtiram, doğma torpaqlardan didərgin salınmış insanların qayıdışı və Qarabağın yenidən qurulması bu tarixin əsas məzmununu təşkil edir. Azərbaycanın müasir tarixində bu günün əhəmiyyəti də məhz burada – keçmişin xatirəsini qoruyaraq gələcəyin qurulmasındadır.
Nəbi Ağayev
K.Y.Fərəcova adına Elmi-Tədqiqat Pediatriya İnstitutunun
PHŞ-nin Uşaq Bərpa Mərkəzinin Təsərrüfat bölmə müdiri