Göyərtəsində Andes virusu yayılmış “MV Hondius” kruiz gəmisi və sərnişinləri hazırda diqqət mərkəzindədir. Yoluxma nəticəsində ümumilikdə 3 nəfər ölüb, 8 yoluxma qeydə alınıb, onlardan 5-i laborator analizlə təsdiqlənib.
Hantavirus ailəsinin ən təhlükəli növlərindən biri
Son illərdə dünyada yeni virus təhlükələri ilə bağlı narahatlıqlar artdıqca, elm adamlarının diqqət mərkəzinə düşən patogenlərdən biri də Andes virusudur. Bu virus hantavirus ailəsinə daxildir və əsasən Cənubi Amerikada yayılıb. Digər hantaviruslardan fərqli olaraq, Andes virusunun ən təhlükəli xüsusiyyətlərindən biri insandan insana keçə bilməsidir. Məhz bu xüsusiyyət onu epidemioloji baxımdan xüsusi risk qrupuna daxil edir.
Hantaviruslar əsasən gəmiricilər vasitəsilə yayılan viruslardır. İnsanlar virusu adətən siçan və digər gəmiricilərin sidiyi, nəcisi və ya tüpürcəyi ilə çirklənmiş havanı nəfəs alarkən yoluxurlar. Andes virusu isə bu ailənin ən aqressiv və ən çox diqqət çəkən növlərindən hesab edilir.
İlk dəfə nə zaman aşkarlanıb?
Andes virusu ilk dəfə 1990-cı illərin ortalarında Argentinada və Çilidə qeydə alınıb. Xüsusilə 1995-ci ildə Argentinanın cənub bölgəsində baş verən ölümcül yoluxma hadisələri alimlərin diqqətini çəkdi. Aparılan araşdırmalar nəticəsində yeni hantavirus növünün mövcudluğu müəyyən edildi və virus “Andes” dağ silsiləsinin adı ilə adlandırıldı.
Virusun aşkarlanması zamanı alimləri ən çox təəccübləndirən məqam onun insanlar arasında ötürülməsi ilə bağlı idi. Əvvəllər hantavirusların yalnız heyvandan insana keçdiyi düşünülürdü. Lakin Andes virusu ilə bağlı aparılan epidemioloji tədqiqatlar göstərdi ki, yaxın təmas zamanı xəstə insan virusu digər şəxslərə ötürə bilir.
Bu xüsusiyyət Andes virusunu digər hantaviruslardan fərqləndirərək daha təhlükəli kateqoriyaya daxil etdi.
Virus nə dərəcədə təhlükəlidir?
Andes virusu yüksək ölüm göstəricisinə malikdir. Yoluxan insanlarda əsasən “Hantavirus Pulmonar Sindromu” adlanan ağır xəstəlik inkişaf edir. Bu sindrom ağciyərlərin sürətlə maye ilə dolmasına, nəfəs çatışmazlığına və bir çox hallarda ölümə səbəb olur.
Xəstəliyin ilkin simptomları adi qripə bənzəyir:
- yüksək hərarət,
- əzələ ağrıları,
- halsızlıq,
- baş ağrısı,
- ürəkbulanma.
Lakin bir neçə gün sonra vəziyyət sürətlə ağırlaşa bilir. Ağciyərlərdə ciddi zədələnmə başlayır və xəstə reanimasiyaya yerləşdirilməli olur.
Mütəxəssislərin məlumatına görə, Andes virusunda ölüm göstəricisi bəzi hallarda 30-40 faizə qədər yüksələ bilər. Bu isə onu yüksək riskli viruslardan birinə çevirir.
İnsandan insana necə keçir?
Andes virusunun ən mühüm fərqləndirici cəhəti məhz budur. Digər hantaviruslarda insandan insana yoluxma faktiki olaraq qeydə alınmayıb. Andes virusunda isə bu mümkündür.
Araşdırmalar göstərir ki, virus əsasən:
- yaxın fiziki təmas,
- uzunmüddətli eyni mühitdə qalmaq,
- öpüşmək,
- tənəffüs damcıları,
- xəstə insanın bədən mayeləri ilə təmas
vasitəsilə yayıla bilər.
Xüsusilə ailə üzvləri və tibb işçiləri risk qrupuna daxil edilir. Bununla belə, virusun COVID-19 qədər sürətli və hava-damcı yolu ilə geniş yayılması müşahidə edilməyib.
Elm adamları hesab edirlər ki, Andes virusunun yayılması üçün adətən yaxın və uzunmüddətli təmas lazımdır. Bu da onun kütləvi sürətlə yayılmasının qarşısını müəyyən qədər alır.
Pandemiyaya səbəb ola bilərmi?
Bu sual son illərdə tez-tez gündəmə gəlir. Xüsusilə COVID-19 pandemiyasından sonra insanlar yeni virusların qlobal təhlükəyə çevrilməsi ehtimalına daha həssas yanaşırlar.
Mütəxəssislərin böyük hissəsi hesab edir ki, Andes virusunun hazırkı xüsusiyyətləri onu genişmiqyaslı pandemiya virusuna çevirmir. Bunun bir neçə səbəbi var.
Birincisi, virusun yoluxma qabiliyyəti nisbətən məhduddur. O, əsasən yaxın təmas zamanı yayılır və havada uzun müddət aktiv qala bilmir.
İkincisi, yoluxan insanların əksəriyyətində simptomlar ağır formada ortaya çıxır. Bu da xəstələrin tez aşkarlanmasına imkan yaradır. COVID-19-da olduğu kimi simptomsuz geniş yayılma Andes virusunda müşahidə edilmir.
Üçüncüsü, virus əsasən müəyyən coğrafi zonalarda – xüsusilə Argentina və Çilidə yayılıb. Onun əsas daşıyıcıları olan gəmirici növləri də məhdud regionlarda yaşayır.
Lakin alimlər tam arxayın deyillər. Virusların mutasiya qabiliyyəti nəzərə alınaraq Andes virusunun gələcəkdə daha yoluxucu formaya çevrilməsi ehtimalı tam istisna edilmir.
Dünya səhiyyə sistemləri hazırdırmı?
COVID-19 pandemiyası bir çox ölkələrin səhiyyə sistemində ciddi çatışmazlıqları üzə çıxardı. Bununla belə, həmin pandemiya virus nəzarəti və epidemioloji hazırlıq baxımından müəyyən təcrübə qazandırdı.
Hazırda inkişaf etmiş ölkələrin əksəriyyətində:
- sürətli laborator diaqnostika,
- epidemioloji izləmə sistemləri,
- təcrid protokolları,
- intensiv terapiya imkanları
əvvəlki illərlə müqayisədə daha güclüdür.
Lakin Andes virusu kimi nadir və regional viruslarla bağlı problemlər qalmaqdadır. Bir çox ölkədə bu virusu operativ müəyyən edə bilən laboratoriyalar məhduddur. Bundan başqa, xəstəliyin ilkin simptomları qripə bənzədiyi üçün diaqnostik səhvlər mümkündür.
Xüsusilə zəif səhiyyə infrastrukturu olan ölkələrdə belə virusların aşkarlanması və nəzarətdə saxlanılması çətin ola bilər.
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı və müxtəlif beynəlxalq elmi mərkəzlər zoonotik viruslarla bağlı monitorinq proqramlarını genişləndirirlər. Andes virusu da diqqətlə izlənilən patogenlər siyahısına daxildir.
Virusun müalicəsi varmı?
Hazırda Andes virusuna qarşı spesifik və tam təsdiqlənmiş antiviral müalicə mövcud deyil. Müalicə əsasən simptomatik və dəstəkləyici xarakter daşıyır.
Xəstələrə:
- oksigen terapiyası,
- süni tənəffüs dəstəyi,
- intensiv terapiya,
- maye balansının qorunması
kimi tədbirlər tətbiq edilir.
Erkən diaqnoz xəstənin sağ qalma şansını əhəmiyyətli dərəcədə artırır. Ağırlaşma başlamadan əvvəl tibbi müdaxilə həyati əhəmiyyət daşıyır.
Bəzi hallarda ribavirin adlı antiviral preparatın istifadəsi araşdırılıb. Lakin onun Andes virusuna qarşı effektivliyi tam sübut olunmayıb.
Peyvənd və araşdırmalar hansı mərhələdədir?
Son illərdə hantaviruslarla bağlı tədqiqatlar intensivləşib. ABŞ, Argentina, Çili və digər ölkələrin elmi mərkəzləri Andes virusuna qarşı peyvənd və antiviral preparatlar üzərində işləyirlər.
Araşdırmalar əsasən aşağıdakı istiqamətlərdə aparılır:
- virusun genetik quruluşunun öyrənilməsi,
- yoluxma mexanizminin müəyyən edilməsi,
- immun cavabın araşdırılması,
- eksperimental peyvəndlərin hazırlanması.
Hazırda bəzi eksperimental vaksinlər heyvanlar üzərində ümidverici nəticələr göstərsə də, geniş istifadəyə təsdiqlənmiş peyvənd hələ mövcud deyil.
Genetik texnologiyaların inkişafı alimlərə virusların daha sürətli analiz edilməsinə imkan verir. COVID-19 dövründə əldə olunan təcrübə yeni vaksin platformalarının hazırlanmasını da sürətləndirib.
Gələcəyin potensial təhlükəsi
Andes virusu hazırda qlobal pandemiya səviyyəsində təhlükə hesab olunmasa da, elm dünyası onu ciddi nəzarətdə saxlayır. Bunun əsas səbəbi virusun yüksək ölüm göstəricisi və insandan insana keçə bilməsidir.
Mütəxəssislər hesab edirlər ki, gələcəkdə zoonotik xəstəliklər – yəni heyvanlardan insanlara keçən viruslar dünya üçün əsas təhlükələrdən biri olacaq. İqlim dəyişiklikləri, meşələrin məhv edilməsi və vəhşi təbiətlə insan təmasının artması yeni virus risklərini yüksəldir.
Andes virusu isə bu təhlükələrin real nümunələrindən biri sayılır. Buna görə də həm beynəlxalq səhiyyə qurumları, həm də milli hökumətlər virus monitorinqi, laborator hazırlıq və elmi tədqiqatlara daha çox diqqət ayırmağa çalışırlar.
Hazırda əsas məqsəd virusun yayılmasının qarşısını almaq, erkən diaqnostikanı gücləndirmək və gələcəkdə mümkün epidemioloji risklərə qarşı hazırlıqlı olmaqdır.