Hind okeanında qüvvələr balansını sarsıda biləcək iddialar diqqəti yenidən Çaqos adalarına və xüsusilə də Dieqo Qarsiya adasında yerləşən kritik hərbi bazanın gələcəyinə yönəldib. Səssiz şəkildə aparılan diplomatik danışıqlar böyük strateji qarşıdurmanın xəbərçisi kimi qiymətləndirilir. Pərdəarxası müzakirələrdə müxtəlif ssenarilər gündəmə gətirilərkən, bu addımın qlobal güc rəqabətini yenidən formalaşdıra biləcəyi bildirilir. Lakin ən vacib sual hələ də açıq qalır: Dieqo Qarsiyanın taleyini kim və necə müəyyən edəcək?
Ağ Evin Hind okeanında strateji əhəmiyyət daşıyan Çaqos adaları ilə bağlı yeni addım hazırladığına dair iddialar beynəlxalq diplomatik dairələrdə diqqət çəkən fəallığa səbəb olub. Strateji hərbi xəttin mərkəzində yerləşən adalarla bağlı mümkün qərar təkcə regional deyil, qlobal güc balansına da təsir göstərə biləcək müzakirələri yenidən alovlandırıb.
“Telegraph” qəzetində dərc olunan məlumata görə, Vaşinqton administrasiyası Böyük Britaniyanın bölgə ilə bağlı suverenlik planından kənar müxtəlif ssenariləri nəzərdən keçirir. Bu ssenarilərin mərkəzində isə Hind okeanının ən mühüm hərbi məntəqələrindən biri hesab olunan Dieqo Qarsiya bazasının gələcəyi dayanır. Hazırda diqqət ABŞ-ın bu strateji mövqeyi qorumaq üçün hansı yolu seçəcəyinə yönəlib.
Böyük Britaniya prosesdən kənarlaşdırılır?
ABŞ administrasiyasının hazırladığı və Donald Tramp dövrünün yanaşmasını əks etdirdiyi bildirilən sənəddə Çaqos adalarının gələcəyi ilə bağlı müxtəlif variantlar yer alır. Bu variantlar arasında ən diqqət çəkəni adaların birbaşa ABŞ tərəfindən satın alınması ehtimalıdır.
Bu ideya Ağ Ev üçün əsas prioritet hesab edilməsə də, yüksək vəzifəli rəsmilər tərəfindən ciddi şəkildə müzakirə olunduğu bildirilir. Məlumata görə, təklif əvvəlcə ABŞ-ın maliyyə naziri Skott Bessentə təqdim olunub, daha sonra isə prezidentə çatdırılıb.
ABŞ rəsmilərinin sözlərinə görə, Vaşinqton Dieqo Qarsiyanın gələcəyini təmin etmək məqsədilə Londonla müntəzəm təmaslar saxlayır. Bununla belə, eyni mənbələr ABŞ-ın zərurət yaranacağı halda Böyük Britaniyanı kənarda qoyaraq Mavriki ilə birbaşa danışıqlara başlaya biləcəyini də istisna etmirlər.
Strateji baza, qlobal rəqabət və təhlükəsizlik narahatlıqları
Hind okeanında yerləşən Dieqo Qarsiya bazası ABŞ və Böyük Britaniyanın ortaq hərbi strukturu baxımından həyati əhəmiyyət daşıyır. Buranın həm Yaxın Şərqə, həm də Asiya-Sakit okean regionuna yaxın yerləşməsi onu qlobal güc rəqabətinin əsas nöqtələrindən birinə çevirir.
Xüsusilə İranla bağlı gərginliklər bölgədəki hərbi baza şəbəkələrinin əhəmiyyətini daha da artırıb. Dieqo Qarsiyanın yerləşdiyi mövqe İranın potensial hücum radiusuna daxil ola biləcək ərazi kimi qiymətləndirilir.
Hərbi ekspertlərin fikrincə, baza B-2 Spirit görünməz bombardmançı təyyarələrinin əməliyyatları üçün uyğun infrastruktura malikdir və İrana qarşı uzaqmənzilli əməliyyat ssenarilərində mühüm rol oynaya bilər. Bu isə bazanın yalnız regional deyil, qlobal miqyasda çəkindirici güc elementi olduğunu göstərir.
Dəniz yollarına nəzarət narahatlığı və Mavriki mübahisəsi
ABŞ rəsmilərinin əsas narahatlıqlarından biri adaların nəzarətinin Mavrikiyə verilməsi halında bölgədəki dəniz nəqliyyatı və kəşfiyyat fəaliyyətlərinin risk altına düşə biləcəyidir.
Onların fikrincə, Mavriki ilə Çin arasında mövcud olan diplomatik yaxınlıq Hind okeanında dolayı kəşfiyyat boşluğunun yaranmasına səbəb ola bilər və bu da dəniz yolları vasitəsilə casusluq fəaliyyətləri üçün imkan yarada bilər.
Məhz buna görə də ABŞ administrasiyasında bəzi dairələr adaların suverenliyinin dəyişdirilməsinin əleyhinə çıxaraq mövcud hərbi nəzarət sisteminin qorunmasını müdafiə edirlər.
“ABŞ daha geniş hərbi və kəşfiyyat üstünlüyü əldə edər”
Təhlükəsizlik və terrorizm üzrə ekspert, ehtiyatda olan kəşfiyyat polkovniki Coşkun Başbuğ Dieqo Qarsiya ilə bağlı iddiaları şərh edərkən bazanın strateji əhəmiyyətinə diqqət çəkib:
“Dieqo Qarsiya Böyük Britaniyanın nəzarətində olan və Hind okeanının böyük hissəsini müşahidə edə bilən, radar və dinləmə sistemləri baxımından son dərəcə mühüm adadır. Bu, sadəcə hərbi baza deyil, həm də bölgədəki hava və dəniz hərəkətini izləyən kəşfiyyat mərkəzidir. İranla bağlı gərginliklər zamanı bu baza dəfələrlə gündəmə gəlib. ABŞ onu faktiki olaraq irəli hərbi dayaq məntəqəsi kimi istifadə edib. Buraya döyüş təyyarələri, hərbi dəniz qüvvələri və strateji sursatlar yerləşdirilib. Müəyyən dövrlərdə bölgədəki uçuş və təchizat əməliyyatlarının əsas mərkəzinə çevrilib.”
ABŞ-Böyük Britaniya münasibətlərinə də toxunan ekspert bildirib:
“İranla bağlı böhranın ilk mərhələlərində Böyük Britaniyanın siyasi mövqeyindəki dəyişikliklər səbəbindən bazadan istifadədə müəyyən məhdudiyyətlər yaranmışdı. Lakin ABŞ bu strateji nöqtədən imtina etmək istəmədi və bazanın aktiv istifadəsini yenidən təmin etdi. Bu obyekt yalnız hərbi deyil, həm də logistika və əməliyyat baxımından mühüm mərkəzdir.”
ABŞ-ın mümkün satınalma planını şərh edən Başbuğ əlavə edib:
“Əgər ABŞ bütün arxipelaqa və bununla da Dieqo Qarsiyaya tam nəzarəti ələ keçirərsə, Hind okeanında daha geniş hərbi və kəşfiyyat üstünlüyü əldə edər. Dəniz ticarət marşrutları üzərində ciddi nəzarət qura və bölgədəki bütün hərəkətliliyi izləyə bilər. Bu, təkcə hərbi deyil, qlobal ticarət balansına təsir göstərə biləcək güc nümayişidir. ABŞ-ın əsas məqsədi də məhz budur. Adalar tam nəzarətə keçərsə, həm hava, həm də dəniz qüvvələrini burada yerləşdirərək böyük bir mərkəzi baza yarada bilər. Bu isə ona Hind okeanında son dərəcə geniş manevr imkanları verər.”
Böyük Britaniyanın planı və 35 milyard funtluq icarə modeli
Əvvəllər müzakirə olunan plana əsasən, Böyük Britaniya adaları Mavrikiyə təhvil verdikdən sonra Dieqo Qarsiya bazasını 99 illik müddətə yenidən icarəyə götürməyi nəzərdə tuturdu.
Bu modelin təxminən 35 milyard funt sterlinq (46,7 milyard ABŞ dolları) məbləğində xərc tələb edəcəyi bildirilir.
Lakin planın həyata keçirilməsi üçün ABŞ-ın razılığı həlledici əhəmiyyət daşıyır. Vaşinqtonun dəstəyi olmadan Londonun adaları Mavrikiyə təhvil verməsi hüquqi və hərbi baxımdan mümkün görünmür.
Trampın dəyişən mövqeyi və siyasi gərginlik
Donald Tramp ilkin mərhələdə Böyük Britaniyanın planına müsbət yanaşsa da, sonradan mövqeyini kəskin şəkildə dəyişib.
Xüsusilə Böyük Britaniyanın İrana qarşı mümkün əməliyyatlar zamanı Dieqo Qarsiya bazasından istifadəyə icazə verməməsi Vaşinqton-London münasibətlərində ciddi gərginlik yaradıb.
Tramp müxtəlif çıxışlarında bu planı “zəif” və “böyük axmaqlıq” adlandırıb. O, həmçinin Böyük Britaniyanın Baş naziri Kir Starmeri tənqid edərək, onu “Uinston Çörçill deyil” sözləri ilə xarakterizə edib və iki ölkə arasındakı xüsusi münasibətlərə zərər vurduğunu bildirib.
Gizli diplomatiya və ABŞ-Böyük Britaniya danışıqları
“Telegraph”ın məlumatına görə, Vaşinqton və London arasında Dieqo Qarsiyanın gələcəyi ilə bağlı müntəzəm danışıqlar davam edir.
ABŞ rəsmilərindən biri bildirib ki, Vaşinqtonun əsas məqsədi bazanın “regional təhlükəsizlik platforması kimi fəaliyyətini davam etdirməsini təmin etməkdir”.
Bununla yanaşı, Ağ Ev Böyük Britaniyanın Mavriki ilə apardığı suverenlik danışıqlarına alternativ həll variantlarını da nəzərdən keçirməyə hazırdır.
“Dərin dövlət məntiqi”
Keçmiş xarici siyasət müşaviri Ben Cudah Dieqo Qarsiyadakı obyektlərin son dərəcə həssas və yüksək məxfilik səviyyəsinə malik imkanlarla təchiz olunduğunu bildirib.
Onun sözlərinə görə, bu strateji yanaşma “tam bir dərin dövlət məntiqidir”.
Cudah vurğulayıb ki, sözügedən infrastruktur Böyük Britaniyanın qlobal hərbi və kəşfiyyat imkanları baxımından kritik rol oynayır.
Bundan başqa, Çaqos adalarının mümkün satışı ilə bağlı hələlik konkret qiymət müəyyən edilməyib. ABŞ daxilində bu variantın müzakirə olunduğu bildirilsə də, onun əsas həll yolu kimi qəbul edilmədiyi qeyd olunur.
ABŞ mənbələri hesab edir ki, proses mərhələli şəkildə irəliləməlidir: əvvəlcə Böyük Britaniya ilə Mavriki arasında razılaşma formalaşmalı, daha sonra isə suverenliyin ötürülməsindən sonra yeni danışıqlar mərhələsi başlamalıdır.