Müasir dünyada elmi-texniki tərəqqinin sürətlənməsi insanların gündəlik həyatına böyük rahatlıqlar gətirsə də, bunun paralelində ətraf mühitin qorunması ilə bağlı ciddi problemlər də meydana çıxır. Sənayeləşmənin genişlənməsi, urbanizasiya prosesinin sürətlənməsi və təbii sərvətlərdən intensiv istifadə bir çox ölkədə ekoloji balansın pozulmasına səbəb olur. Ən həssas sahələrdən biri isə su ehtiyatlarının vəziyyətidir. Çünki su yalnız insanların deyil, bütövlükdə canlı aləmin mövcudluğu üçün həyati əhəmiyyət daşıyan əsas resurslardan biridir.
Alimlər və ekoloqlar bildirirlər ki, yaxın gələcəkdə dünya miqyasında ən ciddi problemlərdən biri məhz keyfiyyətli içməli su çatışmazlığı olacaq. Bu təhlükənin yaranmasına təsir edən əsas amillər sırasında iqlim dəyişiklikləri ilə yanaşı, çayların, göllərin, dənizlərin və yeraltı su ehtiyatlarının sürətlə çirkləndirilməsi də xüsusi yer tutur. Sənaye tullantıları, kimyəvi maddələr, neft sızmaları və məişət çirkabları su hövzələrinin təbii strukturuna ciddi ziyan vurur.
Sənaye fəaliyyətinin su ehtiyatlarına təsiri
Bir çox ölkələrin iqtisadiyyatında mühüm yer tutan sənaye sektoru ekoloji problemlərin əsas mənbələrindən biri hesab olunur. Metallurgiya, neft emalı, kimya və ağır istehsal sahələri böyük iqtisadi gəlir gətirsə də, bu müəssisələrin ətraf mühitə təsiri olduqca böyükdür.
İstehsal zamanı yaranan tullantıların müəyyən hissəsi lazımi qaydada emal edilmədən su hövzələrinə axıdılır. Nəticədə çaylar, göllər və digər su ehtiyatları zərərli maddələrlə çirklənir. Bu çirklənmə yalnız suyun keyfiyyətinə deyil, həmin hövzələrdə yaşayan canlıların həyatına da mənfi təsir göstərir.
Ekspertlər qeyd edirlər ki, bir çox sənaye müəssisələri fəaliyyətlərini genişləndirərkən ekoloji təhlükəsizlik məsələlərinə kifayət qədər diqqət ayırmırlar. Bu isə uzunmüddətli perspektivdə həm təbiət, həm də insan sağlamlığı üçün ciddi risk yaradır.
Neft sənayesinin yaratdığı problemlər
Su mənbələrinin çirklənməsində ən təhlükəli sahələrdən biri neft sənayesidir. Neft yataqlarının işlənməsi, platformaların fəaliyyəti və məhsulların daşınması zamanı baş verən sızmalar böyük ekoloji fəsadlara səbəb olur.
Dəniz və okeanlara yayılan neft təbəqəsi suyun səthini örtərək oksigen dövranını pozur. Nəticədə balıqlar, planktonlar və digər canlılar məhv olur. Eyni zamanda su hövzələrinin təbii bioloji sistemi zəifləyir.
Mütəxəssislər bildirirlər ki, bəzi hallarda neftlə çirklənmiş ərazilərin əvvəlki vəziyyətinə qaytarılması üçün onilliklər tələb olunur. Çünki neft tullantıları yalnız suyun səthində qalmır, həm də torpağa və dəniz dibinə hoparaq uzunmüddətli ekoloji problemlər yaradır.
Limanlar və daşınma zamanı yaranan risklər
Böyük limanlarda və neft terminallarında məhsulların daşınması zamanı baş verən texniki qəzalar da su ehtiyatlarının çirklənməsinə səbəb olur. Tankerlərdə meydana gələn nasazlıqlar və boru xətlərində baş verən sızmalar nəticəsində minlərlə ton neft və kimyəvi maddə su hövzələrinə qarışa bilir.
Belə hallarda yalnız dəniz canlıları deyil, sahilboyu ekosistem də ciddi zərər görür. Quşların, balıqların və digər canlı növlərinin məhv olması bioloji müxtəlifliyə mənfi təsir göstərir.
Ekoloqlar qeyd edirlər ki, bu cür hadisələrin qarşısını almaq üçün beynəlxalq nəzarət mexanizmləri daha da gücləndirilməlidir.
Mədən sənayesinin ekoloji təsirləri
Faydalı qazıntı yataqlarının istismarı da su ehtiyatları üçün ciddi təhlükələr yaradır. Qızıl, mis və digər metal yataqlarında aparılan mədən işləri zamanı istifadə edilən kimyəvi maddələr torpaq qatına və su hövzələrinə qarışır.
Ağır metalların suya düşməsi nəticəsində həmin mənbələr uzun müddət istifadəyə yararsız hala düşə bilər. Çirklənmiş su yalnız insanların sağlamlığı üçün deyil, kənd təsərrüfatı və heyvandarlıq üçün də təhlükə yaradır.
Ekspertlər bildirirlər ki, kimyəvi maddələrlə çirklənmiş su ilə suvarılan torpaqlarda məhsuldarlıq azalır, yetişdirilən ərzaq məhsulları isə insan orqanizmi üçün təhlükəli ola bilər.
Beynəlxalq təşkilatlar və ekoloji siyasət
İqlim dəyişikliklərinin və ekoloji problemlərin artması beynəlxalq təşkilatları bu sahəyə daha ciddi yanaşmağa məcbur edib. BMT çərçivəsində müxtəlif proqramlar hazırlanır, beynəlxalq konfranslar keçirilir və ölkələrə ətraf mühitin qorunması ilə bağlı çağırışlar edilir.
Lakin mütəxəssislər hesab edirlər ki, bəzi hallarda ekoloji problemlərə münasibətdə ikili yanaşmalar müşahidə olunur. Ayrı-ayrı regionlarda baş verən ekoloji fəlakətlərə beynəlxalq ictimaiyyətin fərqli münasibət göstərməsi bu fikirləri daha da gücləndirir.
İşğaldan azad olunmuş ərazilərdə ekoloji problemlər
Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş ərazilərində ortaya çıxan mənzərə regionda uzun illər ərzində təbiətə ciddi ziyan vurulduğunu göstərdi. Meşələrin qırılması, təbii sərvətlərin qanunsuz istismarı və su mənbələrinin çirkləndirilməsi həmin ərazilərdə ekoloji vəziyyəti ağırlaşdırıb.
Mütəxəssislər bildirirlər ki, uzun illər nəzarətsiz şəkildə aparılan fəaliyyət nəticəsində bəzi çaylar və su hövzələri ciddi şəkildə çirklənib.
Oxçuçay problemi
Ekoloji problemlərlə bağlı ən çox müzakirə olunan məsələlərdən biri Oxçuçayda yaranmış vəziyyətdir. Ermənistan ərazisində fəaliyyət göstərən bəzi mədən müəssisələrinin tullantılarının çaya axıdılması nəticəsində suyun tərkibi ciddi şəkildə dəyişib.
Kimyəvi maddələrin və ağır metalların çaya qarışması nəticəsində balıqların və digər canlıların kütləvi məhvi halları müşahidə olunub. Ekoloqlar bildirirlər ki, bu problem yalnız bir çayın deyil, bütövlükdə regionun ekosisteminə təhlükə yaradır.
Çünki çayın suları digər hövzələrə qarışaraq çirklənmənin daha geniş əraziyə yayılmasına səbəb olur.
Meşələrin məhv edilməsinin nəticələri
Ekoloji tarazlığın qorunmasında meşələrin xüsusi rolu var. Meşələr torpağın eroziyadan qorunmasına, havanın təmizlənməsinə və su ehtiyatlarının formalaşmasına yardım edir.
Lakin son illərdə müxtəlif bölgələrdə ağacların qanunsuz qırılması və meşə örtüyünün azalması ekoloji problemləri daha da artırıb. Xüsusilə işğaldan azad olunmuş ərazilərdə meşələrin məhv edilməsi regionun iqliminə və su balansına mənfi təsir göstərib.
Ekspertlər bildirirlər ki, meşə örtüyünün azalması nəticəsində torpaqlar susuzlaşır, yağıntı balansı dəyişir və çaylarda suyun həcmi azalır.
Kanalizasiya tullantılarının yaratdığı təhlükə
Böyük şəhərlərdə su ehtiyatlarının çirklənməsinə səbəb olan əsas amillərdən biri də kanalizasiya sularıdır. Bir çox hallarda çirkab sular tam təmizlənmədən çaylara və göllərə axıdılır.
Bu tullantıların tərkibində bakteriyalar, viruslar və müxtəlif kimyəvi maddələr olur. Nəticədə su hövzələrinin flora və faunası zərər görür, insan sağlamlığı üçün təhlükəli şərait yaranır.
Mütəxəssislər hesab edirlər ki, müasir təmizləyici qurğuların qurulması və kanalizasiya sistemlərinin yenilənməsi bu problemin həllində mühüm rol oynaya bilər.
Atmosfer çirklənməsi və su ehtiyatları
Atmosferə buraxılan zərərli qazlar da dolayı yolla su ehtiyatlarına mənfi təsir göstərir. Havaya yayılan tullantılar sonradan yağış və qar vasitəsilə yenidən yer səthinə qayıdır.
Bu proses nəticəsində çaylar, göllər və su anbarları çirklənir. Son illərdə müşahidə olunan tozlu və palçıqlı yağışlar atmosferdəki tullantıların miqdarının artdığını göstərən əsas əlamətlərdən biri hesab olunur.
Ekoloqlar qeyd edirlər ki, havanın çirklənməsi yalnız atmosfer probleminə çevrilmir, bütövlükdə ekosistemin sağlamlığına təsir edir.
İnsan sağlamlığı üçün risklər
Ekoloji çirklənmə insanların sağlamlığına birbaşa təsir göstərən əsas amillərdən biridir. Çirkli su və hava müxtəlif xəstəliklərin yayılmasına səbəb olur.
Araşdırmalar göstərir ki, ekoloji vəziyyətin ağır olduğu bölgələrdə tənəffüs sistemi, dəri və həzm sistemi xəstəlikləri daha çox yayılır. Çirkli suyun istifadəsi isə zəhərlənmə və immun sisteminin zəifləməsi kimi problemlərə yol açır.
Mütəxəssislər bildirirlər ki, ekoloji təhlükəsizlik məsələsi artıq yalnız təbiətin qorunması deyil, həm də ictimai sağlamlığın müdafiəsi məsələsidir.
Gələcək üçün vacib addımlar
Ekspertlərin fikrincə, su ehtiyatlarının qorunması istiqamətində daha ciddi tədbirlər görülməlidir. Sənaye müəssisələrinin fəaliyyətinə nəzarət gücləndirilməli, tullantıların emalı sistemləri təkmilləşdirilməli və ekoloji qanunvericilik daha sərt şəkildə tətbiq olunmalıdır.
Bununla yanaşı, cəmiyyət arasında ekoloji maarifləndirmə də mühüm əhəmiyyət daşıyır. İnsanlar anlamalıdır ki, təbiətin qorunması yalnız dövlət qurumlarının deyil, hər bir fərdin məsuliyyətidir.
Çünki su ehtiyatlarının çirklənməsi və ekoloji tarazlığın pozulması gələcəkdə qlobal təhlükəsizlik məsələsinə çevrilə bilər. Buna görə də beynəlxalq əməkdaşlığın gücləndirilməsi və ortaq ekoloji siyasətin formalaşdırılması mühüm əhəmiyyət kəsb edir.
Qeyd: Yazı “Rəvan” Gəncliyə Dəstək İctimai Birliyi Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin maliyyə yardımı ilə həyata keçirdiyi “Gənclər arasında sudan qənaətlə istifadənin təşviqi” layihəsi çərçivəsində hazırlanıb. Əks olunan fikir və mülahizələr müəllifə aiddir və Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin rəsmi mövqeyini əks etdirməyə bilər.