Suriyada aylar boyunca ictimaiyyətdən gizli aparılan diplomatik trafik bölgəni yeni bir böhranın astanasından geri çevirmiş ola bilər. İsrailin yaxından izlədiyi gizli obyekt Vaşinqtonu da prosesə cəlb edən həssas bir dosyeyə çevrildi. Tərəflər mümkün hərbi müdaxilənin qarşısını almaq üçün diqqətçəkən bir formula üzərində razılığa gəldilər. Bəs Dəməşqin belə əvvəlcə xəbərdar olmadığı bu gizli dosyedə nə var idi?
Suriyada aylardır səssiz-səmirsiz aparılan diplomatik trafik bölgənin yenidən müharibə astanasına gəlməsinin qarşısını almış ola bilər. ABŞ və İsrail rəsmilərinin sözlərinə görə, Dəməşq rəhbərliyinin belə əvvəlcə fərqində olmadığı həssas bir dosye Vaşinqton ilə Təl-Əviv arasında uzunmüddətli danışıqların mərkəzinə yerləşib.
İsrailin yaxından izlədiyi gizli bir obyekt səbəbindən başlayan gərginlikdə hərbi müdaxilə ehtimalı müzakirəyə çıxarılarkən ABŞ administrasiyası prosesə müdaxilə etdi. Aylarla davam edən təmaslardan sonra tərəflər böhranı böyütmədən həll etmək üçün diqqətçəkən bir formula üzərində razılaşdılar.
Lakin dosyenin ən diqqətçəkən detalı obyektin keçmişdə Suriyanın gizli nüvə proqramı ilə əlaqəli olması idi. “Site 99” kimi tanınan obyektdə nə aşkarlandığı, İsrailin niyə həyəcan təbili çaldığı və böhranın necə önləndiyi isə prosesin pərdəarxasındakı ən kritik məsələlər kimi ön plana çıxdı.
SURİYADA GİZLİ DOSYE ÜZRƏ DİPLOMATİK TRAFİK
“Axios”da yer alan xəbərə görə, ABŞ və İsrail rəsmiləri Suriyada “Site 99” adlandırılan gizli obyektdə olan nüvə materialının təhlükəsiz şəkildə çıxarılması üçün bir müddətdir intensiv diplomatik fəaliyyət aparırlar. ABŞ Prezidenti Donald Tramp administrasiyası və Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyi (BAEA) materialın təhlükəsizliyinin təmin edilməsi və bölgədə gərginliyin artmasının qarşısının alınması məqsədilə İsrail və Suriya ilə təmaslar qurub.
ABŞ rəsmiləri bu hadisənin Tramp administrasiyasının Suriya siyasətinin mühüm nümunəsi olduğunu bildirərək, Vaşinqtonun yeni Suriya hökuməti ilə qurduğu yaxın münasibətlərdən potensial böhranın qarşısını almaq üçün istifadə etdiyini ifadə ediblər. Aylarla davam edən təmasların bir neçə həftə əvvəl razılaşma ilə nəticələndiyi, lakin prosesin bu günə qədər ictimaiyyətə açıqlanmadığı bildirilib.
ƏSƏD DÖVRÜNDƏN QALAN NÜVƏ İRSİ
“Axios”da yer alan məlumatlara görə, Bəşər Əsəd dövründə Əl-Kibar reaktoru mərkəz olmaqla gizli nüvə proqramı həyata keçirilib. İsrail 2007-ci ildə Əl-Kibardakı reaktoru hava hücumu ilə hədəfə alıb və obyekt böyük ölçüdə məhv edilib. Lakin bəzi tədqiqat-inkişaf və saxlama obyektlərinin salamat qaldığı və böyük ölçüdə istifadə edilmədən saxlanıldığı bildirilib.
Əsəd rejiminin devrilməsindən sonra BAEA yeni Suriya hökuməti ilə razılaşma imzalayaraq Əl-Kibar reaktoruna və Suriyanın keçmiş nüvə fəaliyyətləri ilə əlaqəli digər bəzi obyektlərə giriş əldə edib.
Yaxın Şərq İnstitutunun tədqiqatçısı Çarlz Lister yeni Suriya hökumətinin ölkənin beynəlxalq nüfuzunu yenidən bərpa etmək səyləri çərçivəsində Əsəd dövründən qalan həssas dosyeləri həll etməyə istəkli olduğunu bildirib. Bu dosyelər arasında nüvə və kimyəvi silah proqramlarının da olduğu qeyd edilib.
“SİTE 99” NİYƏ ƏHƏMİYYƏTLİDİR?
İsrailli rəsmilərin sözlərinə görə, İsrail son iki ildə “Site 99” adlandırılan obyekti yaxından izləyir. İki israilli rəsmiyə görə, Əsəd rejimi burada Əl-Kibar nüvə reaktoru layihəsi ilə əlaqəli nüvə materialı saxlayıb. ABŞ rəsmilərindən biri isə obyektdə uran filizinin emalından əldə edilən və nüvə yanacağı dövriyyəsinin bir hissəsi kimi istifadə oluna bilən “sarı kek” adlanan uran birləşməsinin olduğunu bildirib.
Həmin rəsmi Əsəd administrasiyasının Əl-Kibar obyektindən geriyə qalan müxtəlif tullantı və qalıqları da “Site 99”da saxladığını bildirib. Rəsmilər sözügedən materialın nüvə silahı istehsalında birbaşa istifadə edilə biləcək xüsusiyyətə malik olmadığını, lakin radioaktiv maddələrin ətraf mühitə yayılmasına səbəb ola biləcək “çirkli bomba” tipli hücumda istifadə edilə biləcəyini bildiriblər. İsrailli rəsmilər həmçinin İsrail Müdafiə Qüvvələrinin Əsəd rejiminin devrilməsindən qısa müddət sonra obyektə girişi əngəlləmək məqsədilə bölgədəki girişləri bombaladığını iddia ediblər.
İSRAİLDƏN YENİ HÜCUM NARAHATLIĞI
ABŞ rəsmilərindən biri Vaşinqton və Təl-Əvivin bir ildən artıqdır “Site 99” məsələsində izlənilə biləcək ən uyğun üsulu müzakirə etdiyini bildirib. Ağ Evin Milli Təhlükəsizlik Şurasındakı yüksək vəzifəli rəsmilərlə İsrail Baş nazirliyindəki həmkarlarının məsələ üzərində sıx koordinasiya şəraitində çalışdığı qeyd edilib.
İsrailli rəsmilərin sözlərinə görə, Təl-Əviv Tramp administrasiyasına sözügedən ərazidə nüvə materialının olmasına icazə verməyəcəyini açıq şəkildə bildirib. İsrailin materialın çıxarılmaması və ya Suriyanın materiala giriş əldə etməyə çalışdığına dair əlamətlərin ortaya çıxması halında obyekti yenidən bombalamaqla hədələdiyi iddia edilib. Lakin ABŞ rəsmilərindən biri İsrailin narahat olmasına baxmayaraq, prosesin heç vaxt yenidən hava hücumu həyata keçirilməsi mərhələsinə çatmadığını bildirib.
BÖHRANIN HƏLLİ BAEA ÜZƏRİNDƏN TƏMİN EDİLDİ
ABŞ rəsmilərinin sözlərinə görə, Vaşinqton və İsrail sonda ən uyğun üsulun materialın ölkədən çıxarılması üçün Suriya hökumətindən rəsmi razılıq alınması olduğu barədə razılığa gəliblər. Tramp administrasiyasının məsələni Suriya hökuməti ilə gündəmə gətirməsindən sonra suriyalı rəsmilərin obyektdə nüvə materialının olduğundan xəbərdar olmadıqlarını söylədikləri bildirilib.
ABŞ rəsmilərindən biri “ABŞ, İsrail və Suriyada çox az insan bunun fərqində idi” ifadəsini işlədib. Həmin rəsmi Vaşinqtonun Əsəddən sonrakı Suriya rəhbərliyi ilə səmərəli münasibət qurduğunu bildirərək, “Suriyalılarla bəzi məsələlərdə birlikdə işlədiyimiz zaman onlar yaxşı tərəfdaşlarımız olurlar” deyib.
NÜVƏ MATERİALI HƏLƏ ÇIXARILMAYIB
ABŞ rəsmiləri “Site 99”da işlərin hələ də davam etdiyini və nüvə materialının indiyədək obyektdən çıxarılmadığını bildirirlər. Vaşinqton prosesin planlaşdırıldığı kimi irəliləməsi halında materialın qısa müddət ərzində çıxarılmasını və əməliyyatın ilin sonuna qədər başa çatdırılmasını gözləyir. ABŞ rəsmisi “Nəticədən hər kəsin məmnun olduğunu düşünürük. Ümid edirəm ki, tezliklə çıxarılma prosesinə başlayaraq onu ilin sonundan əvvəl başa çatdıra bilərik” deyib.