Prezident İlham Əliyev: “Zəngəzur dəhlizini konkret layihələrlə təmin etməyimiz daha geniş məna daşıyır”
Zəngəzur dəhlizi ilə bağlı proses yeni mərhələyə qədəm qoyur. İllərdir siyasi və regional gündəmin əsas mövzularından biri olan bu layihə artıq yalnız nəqliyyat əlaqəsinin bərpası məsələsi kimi deyil, Azərbaycanı Naxçıvanla birləşdirəcək, eyni zamanda enerji, logistika və kommunikasiya imkanlarını genişləndirəcək strateji layihə kimi nəzərdən keçirilir. Prezident İlham Əliyevin 11 avqust 2026-cı ildə Naxçıvana səfəri zamanı Azərbaycan Televiziyasına verdiyi müsahibədə səsləndirdiyi fikirlər də Zəngəzur dəhlizinin reallaşdırılması istiqamətində görülən işlərin yeni məzmun qazandığını göstərir. Müsahibədə Zəngəzur dəhlizi ilə bağlı səsləndirdiyi fikirlər layihənin yalnız nəqliyyat marşrutu kimi deyil, Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvanı birləşdirən, enerji və kommunikasiya imkanlarını da özündə birləşdirən daha geniş regional bağlantı sistemi kimi nəzərdən keçirildiyini göstərir.
Zəngəzur dəhlizi ideyasının siyasi gündəmin mərkəzinə çıxması 2020-ci il Vətən müharibəsindən sonra imzalanmış üçtərəfli Bəyanatla bağlıdır. Həmin sənəd regionda iqtisadi və nəqliyyat əlaqələrinin bərpasını nəzərdə tuturdu. Azərbaycan Prezidentinin 2026-cı il müsahibəsində verdiyi qiymətləndirməyə görə, sonrakı illərdə Ermənistan tərəfindən bu istiqamətdə praktiki irəliləyiş əldə olunmayıb və məsələ uzun müddət dalana dirənmiş vəziyyətdə qalıb.
Zəngəzur layihəsinin əhəmiyyətini anlamaq üçün “dəhliz” anlayışına yalnız nəqliyyat prizmasından yanaşmaq kifayət deyil. Müasir nəqliyyat dəhlizləri artıq təkcə yük maşınlarının və qatarların hərəkət etdiyi yollar deyil. Onlar enerji xətlərinin, fiber-optik kabellərin, logistika mərkəzlərinin, gömrük sistemlərinin, rəqəmsal infrastrukturun və müxtəlif iqtisadi fəaliyyətlərin bir-biri ilə əlaqələndiyi kompleks platformalara çevrilir. Azərbaycanın mövqeyi də məhz bu istiqamətdə genişlənir. 2025-ci ildə Prezident İlham Əliyev bildirmişdi ki, TRIPP gələcəkdə enerji resurslarının daşınması, elektrik enerjisinin, xüsusilə bərpaolunan enerjinin ixracı və fiber-optik xətlərin çəkilməsi üçün imkanlar yarada bilər.
Prezident İlham Əliyevin 11 avqust müsahibəsində səsləndirdiyi ən mühüm fikirlərdən biri elektrik enerjisi ilə bağlıdır. Onun sözlərinə görə, Azərbaycanın əsas hissəsindən Naxçıvana Ermənistan ərazisindən elektrik xətlərinin çəkilməsi layihəsi artıq hazırdır və Cəbrayıl rayonunda böyük yarımstansiya inşa edilib. Prezident bu yarımstansiyanın əsas funksiyasının böyük enerji həcmlərinin ötürülməsi olduğunu bildirib.
Zəngəzur marşrutunun yalnız Azərbaycan üçün faydalı olacağını düşünmək layihənin regional xarakterini məhdudlaşdırmaq olardı. Ermənistan ərazisindən keçəcək bağlantının reallaşması bu ölkəyə də tranzit və logistika imkanları yarada bilər. Ermənistan hökuməti TRIPP layihəsinin həyata keçirilməsi üzrə ABŞ nümayəndə heyəti ilə 2026-cı ildə müzakirələr aparıb və layihənin icrası ilə bağlı hüquqi və əməli məsələləri gündəmə gətirib. Ermənistan tərəfi də TRIPP-i regiondakı kommunikasiyaların açılması və iqtisadi imkanların genişləndirilməsi kontekstində təqdim edir.
Ermənistanın yanaşmasında layihənin ölkənin suverenliyi və ərazi bütövlüyü prinsipləri çərçivəsində həyata keçirilməsi xüsusi vurğulanır. Bu isə göstərir ki, layihənin praktiki reallaşmasının əsas məsələlərindən biri yalnız texniki tikinti deyil, eyni zamanda hüquqi mexanizmlərin və idarəetmə modelinin dəqiq müəyyənləşdirilməsidir.
Prezident İlham Əliyevin son müsahibəsində Cəbrayıl yarımstansiyasına xüsusi diqqət yetirməsi təsadüfi deyil. İnfrastruktur layihələrinin ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri ondan ibarətdir ki, onların hazırlanması bəzən siyasi razılaşmalardan illər əvvəl başlanır. Cəbrayıl enerji qovşağı ilə bağlı layihələrin hələ 2022-ci ildə Zəngəzur istiqamətində Naxçıvanla enerji bağlantısı planı çərçivəsində təqdim olunması bunu göstərir. Bu yanaşmanın strateji üstünlüyü ondan ibarətdir ki, siyasi razılaşma əldə edildikdən sonra infrastrukturun hazırlanmasına sıfırdan başlamaq tələb olunmur. Azərbaycan öz ərazisində enerji və nəqliyyat infrastrukturunu əvvəlcədən formalaşdırmaqla gələcək regional bağlantıya texniki baza hazırlayır. Bu, həm də Azərbaycanın Zəngəzur layihəsinə yalnız siyasi şüar kimi deyil, uzunmüddətli infrastruktur strategiyası kimi yanaşdığını göstərən mühüm faktordur.
Zəngəzur layihəsinin arxasında dayanan əsas strateji məqsəd Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında dayanıqlı bağlantının yaradılmasıdır. Lakin layihənin potensial nəticələri bununla məhdudlaşmır. Bu marşrut Azərbaycanın Orta Dəhlizdəki mövqeyini gücləndirə, Naxçıvanın iqtisadi və enerji imkanlarını genişləndirə, Ermənistan üçün yeni tranzit imkanları yarada, Türkiyə ilə Azərbaycan arasındakı bağlantını daha da dərinləşdirə və Cənubi Qafqazı daha geniş Avrasiya nəqliyyat sisteminə inteqrasiya edə bilər. Ən mühüm yenilik isə Zəngəzur anlayışının tədricən yalnız nəqliyyat termini olmaqdan çıxmasıdır. Prezidentin son açıqlamasında elektrik enerjisinin ötürülməsi məsələsinin xüsusi vurğulanması göstərir ki, Azərbaycanın baxışında gələcək bağlantı dəmir yolu və avtomobil yolundan daha geniş olacaq. Bu baxımdan Zəngəzur layihəsinin növbəti mərhələsini bir cümlə ilə belə ifadə etmək olar: məqsəd yalnız yolu açmaq deyil, həmin yolun üzərində bütöv bir iqtisadi, enerji və kommunikasiya sistemini qurmaqdır. Zəngəzur istiqaməti Azərbaycanın Naxçıvanla fiziki əlaqəsini bərpa edən marşrut olmaqdan daha böyük əhəmiyyət qazanacaq — Cənubi Qafqazın yeni geoiqtisadi xəritəsində mühüm bağlantı xəttinə çevriləcək.
Aybəniz Rüstəmova
Avrasiya universitetinin Humanitar fənlər və regionşünaslıq
kafedrasının müdiri, tarix üzrə fəlsəfə doktoru, dosent